Wat is juist, wat is fout? Wat zou de norm voor menselijk handelen moeten zijn? Dit zijn de vragen waar ethiek zich over buigt.

Binnen het domein van gezondheidsbevordering vragen zowel de keuze voor het werken naar een bepaalde doelgroep, de selectie van strategieën en technieken die je gebruikt als de partners met wie je samenwerkt vragen om een ethische afweging. Ethische afwegingen maken we vanuit een visie op wat ethische gezondheidsbevordering inhoudt, en door de interventie af te toetsen aan een aantal concrete ethische criteria. 

Ethische gezondheidsbevordering? 

Gezondheidswinst

Een kwaliteitsvol leven is voor iedereen een streefdoel. Gezondheid heeft hierin een belangrijke plaats. Daarom is ethische gezondheidsbevordering erop gericht lichamelijke, geestelijke en sociale gezondheidswinst te realiseren. Gezondheidswinst wordt het best gerealiseerd door gezondheid te bevorderden, beschermen of behouden via het empoweren van individuen, organisaties en gemeenschappen (hen versterken in hun competenties die nodig zijn om hun gezondheid positief te beïnvloeden) en de fysieke, sociale, economische en politieke omgeving in te richten zodat die gezondheid en gezond gedrag ondersteunt en bevordert. 

Solidariteit

Tussen mensen die lager op de sociale ladder staan en mensen met een hogere sociale positie bestaan verschillen op vlak van gezondheid. We vinden deze gezondheidsongelijkheid onrechtvaardig. We weten dat gezondheid de resultante is van een samenspel tussen individuele, sociale en omgevingsfactoren en dus niet te reduceren valt tot enkel een individuele verantwoordelijkheid of capaciteit. Daarom vertrekt ethische gezondheidsbevordering voor ons vanuit het solidariteitsbeginsel. Zorg dragen voor ieders lichamelijke, geestelijke en sociale gezondheid is ook een maatschappelijke en collectieve verantwoordelijkheid. 

Keuzevrijheid

Respect voor keuzevrijheid is en blijft voor ons een belangrijk ethisch beginsel. Dit houdt ook de keuze voor een niet-gezonde levensstijl in. Autonomie is echter geen absolute (voor)waarde, in die zin dat persoonlijke keuzes de gezondheid van anderen niet zouden mogen schaden. Ethische gezondheidsbevordering is er daarenboven op gericht om van de gezonde keuze de meest evidente en makkelijkste keuze te maken. Ze laat dus regels toe die ongezonde keuzes en/of de verkoop en toegankelijkheid van ongezonde producten ontmoedigen, bemoeilijken of verbieden. 

Ethische criteria

Als je wil nagaan of je interventie ethisch te verantwoorden is, kan je ze aftoetsen aan onderstaande 12 ethische criteria. Ethiek is geen zwart-wit verhaal, en vaak een kwestie van zorgvuldig afwegen van criteria waarop je interventie goed scoort tegenover criteria waar je interventie minder goed op scoort. We clusteren de criteria in 3 groepen: kernprincipes die het doel van ethische gezondheidsbevordering omvatten, criteria van deontologisch handelen, en criteria van sociaal en rechtvaardig handelen. 

A. Kernprincipes: het doel van ethische gezondheidsbevordering

1. De interventie en het partnerschap genereren maximaal gezondheidswinst (gezondheidsstatus, gedrag en/of omgeving) en vermijden maximaal gezondheidsschade. Samenwerkingen met partners die een positieve bijdrage leveren aan de gezondheid genieten een sterke voorkeur.

2. Hoewel niet elke individuele interventie dit kan realiseren, draagt het geheel aan interventies zo goed mogelijk bij tot het verkleinen van gezondheidsongelijkheid

3. De interventie en het partnerschap zijn zoveel mogelijk gericht op het empoweren van de doelgroep en het structureel versterken van een gezonde omgeving, en dit via de verschillende soorten strategieën: educatie, omgevingsgericht werken, afspraken en regels, en zorg en begeleiding. 

Principes van deontologisch handelen

4. Er is transparantie naar de doelgroep over de interventie en het partnerschap (doel, gezondheidsclaims etc.)

5. De interventie en het partnerschap zijn conform de wetten en regelgeving die van toepassing zijn (vb. de Europese GDPR-wetgeving over de beveiliging van persoonlijke gegevens).

6. Er is bij de projectverantwoordelijke(n) bereidheid publieke verantwoording af te leggen over de interventie en het partnerschap, en er wordt verantwoordelijk omgegaan met middelen (personeel, budgetten,…). 

Principes van sociaal en rechtvaardig handelen

7. Er is maximale toegang voor alle doelgroepen tot de interventie.

8. De interventie en het partnerschap zijn gemeenschapsgericht: ze vertrekken vanuit de nood van een gemeenschap en komen niet enkel tegemoet aan een (commercieel) doel van de partner. 

9. De autonomie van de doelgroep wordt gerespecteerd binnen de interventie (voor zover de vrije keuze niet schadelijk is voor de gezondheid van derden), en de onafhankelijkheid van de gezondheidsorganisatie wordt gewaarborgd binnen het partnerschap. Het partnerschap wordt noch door de gezondheidsorganisatie, noch door de partner publicitair misbruikt.

10. De interventie en het partnerschap zijn inclusief, en volgen het principe van non-discriminatie: elke vorm van discriminatie naar sekse, huidskleur, afkomst, nationaliteit of etnische origine, seksuele geaardheid, burgerlijke staat, geboorte, vermogen, leeftijd, geloofs- of filosofische overtuiging, huidige of toekomstige gezondheidsstatus, handicap of lichamelijk kenmerk wordt vermeden.

11. De interventie en het partnerschap vermijden stigmatisering, negatieve stereotypering, ‘victim blaming’ en schuldinductie voor/van/bij bepaalde groepen of individuen. Er wordt stilgestaan bij mogelijke onbedoelde effecten op deze vlakken.

12. Er wordt gestreefd naar duurzaamheid inzake de effecten van de interventie en het partnerschap, en naar een duurzaam productiebeleid en aankoopbeleid.

Ethische code

Organisaties uit de sector gezondheidsbevordering en ziektepreventie in Vlaanderen werken momenteel aan een ethische code. Die zal in 2019 gepubliceerd worden.