Laatste ontwikkelingen tabak

27.03.2018

Het Vlaams Instituut Gezond Leven bundelt elke vier maanden nieuws en achtergrond over tabak. Lees het in de nieuwsbrief of lees hier onze artikels online

Aangifte tegen tabakindustrie geseponeerd omdat roker zélf kiest om te roken

Als roker kies je zelf om te roken. Maar hoe vrij is die keuze echt? 
De aangifte tegen de tabaksindustrie in Nederland, die de steun kreeg van gezondheidsorganisaties en de brede bevolking, kent voorlopig geen succes. 

Het Openbaar Ministerie besliste om de aangifte te seponeren en de vier tabaksfabrikanten die actief zijn in Nederland niet te vervolgen. Belangrijkste argument: de roker kiest zelf om te roken en om te blijven roken.

Roken is maar ten dele een vrije keuze

In een recent artikel gaan we dieper in op die keuzevrijheid. De individuele verantwoordelijkheid bij beginnen en stoppen met roken, lijkt voortdurend te worden overschat door beleidsmakers en door Jan met de pet. Roken wordt ook sterk bepaald door de cultuur van tabaksgebruik,  de sociaal-economische context en de verslaving aan het product die hardnekkig kan zijn.

Maar de roker is ook geen willoos slachtoffer

Een artikel in ‘Addictive Behavior Reports’ zet enkele feiten over tabaksverslaving op een rijtje. Verliezen rokers echt hun vrije wil? Is roken vrijwillig gedrag? Kunnen rokers eigenlijk wel stoppen? Waarom stoppen sommige rokers dan niet? Waarom hervallen sommige van hen als ze proberen te stoppen? Zijn er omstandigheden die weerstand bieden aan sigaretten onmogelijk maken? Waarom roken mensen als ze weten dat ze er dood van kunnen gaan?

De auteur van deze studie stelt dat er drie grote opvattingen over tabaksverslaving zijn: verslaving sluit vrije wil en vrijwillig gedrag uit (er is geen controle), verslaving betekent dat de roker volledig in controle blijft, en tabaksverslaving is een mengeling van de twee (dus de roker heeft gedeeltelijke controle). In de meerderheid van de besproken onderzoeken waarnaar het artikel verwijst wordt de eerste of derde opvatting gehuldigd.

Stoppen met roken is nooit onmogelijk

De algemene conclusie van deze studie luidt: “In het algemeen concludeert het onderzoek dat rokers hun vrije wil behouden in de zin van vrijwillige controle over hun gedrag, inclusief autonomie en verantwoordelijkheid. Verslaving verandert patronen van motivatie, maar deze veranderen de controle over het gedrag niet, of hooguit doen ze dit indirect." 

De auteur stelt ook dat de meeste rokers kunnen stoppen. Het feit dat mensen stoppen en dan hervallen wordt soms gezien als een gebrek aan controle, maar voor hem is het net een indicatie dat ze over de mogelijkheid beschikken om te stoppen. “De meeste rokers kunnen stoppen en doen het ook”. 

Er is geen onderzoek dat kan aantonen dat er een hardnekkige minderheid van ongeneeslijke tabaksverslaafden bestaat. 

Ook kan niet aangetoond worden dat er subjectieve omstandigheden zijn die stoppen onmogelijk maken. “Er is geen bewijs dat mensen hun vrije wil volledig kunnen verliezen, hoewel mensen duidelijk melden dat hun weerstand tegen de drang tot roken op sommige momenten sterker is dan op andere. Kortom, de moeilijkheid om te stoppen varieert zowel binnen als tussen personen, maar er is geen bewijs dat stoppen ooit echt onmogelijk wordt.

Stoppen blijft mogelijk

Er is dus hoop: rokers, die van hun tabaksverslaving willen verlost raken, kunnen écht stoppen. Conclusie van ons verhaal: beginnen roken en niet (kunnen) stoppen worden sterk bepaald door externe factoren, en daarmee moeten we rekening houden. Maar een roker die echt wil stoppen, heeft een grote kans om zijn doel te bereiken. 

En daar voegen we aan toe: zeker als hij goede hulp gebruikt!  

Soepeler e-sigaretwetgeving in ons land zou doel missen 

De Belgische wetgeving over de e-sigaret is vrij strikt. Terwijl rokers toch hun voordeel kunnen doen door (tijdelijk) over te stappen op dampen. Moet de wetgeving dan versoepeld worden? Neen. Rokers moeten wel correcte informatie krijgen over het verschil tussen roken en dampen, vandaag denken veel rokers verkeerdelijk dat de e-sigaret even schadelijk is als tabak. 

Een soepelere wet is om verschillende redenen geen goed idee. Dat schrijft de Stichting tegen Kanker in een recent opiniestuk in Knack.

16-jarigen niet het signaal geven dat sigaret en e-sigaret oké zijn

We willen wel opmerken dat het voor minderjarigen niet mogelijk zou mogen zijn om tabak of een e-sigaret te kopen. Dat is een tekort van de huidige wet, want vandaag kan dit wel (vanaf 16 jaar). Terwijl tabak net voor deze leeftijdsgroep extra verslavend is. En nicotine erg schadelijk. België is een van de laatste Europese landen waar minderjarigen in de verkooppunten niets in de weg gelegd wordt om een sigaret of e-sigaret te proberen.

Raad van State: online verkoop van e-sigaret blijft verboden

Ook de Raad van State maakte bekend dat ze niet ingaat op de vraag van twee e-sigaretverkopers om het huidige online verkoopverbod voor e-sigaretten ongedaan te maken en de wet te versoepelen. De bestaande wet heeft als doel om de toegang tot de e-sigaret voor minderjarigen te bemoeilijken, en is in het licht van de volksgezondheid en het voorzorgsbeginsel legitiem, zo klinkt het in het arrest.

E-sigaret met nicotine nuttig hulpmiddel voor rokers die willen stoppen

Public Health England publiceerde een update van haar evidence review over de e-sigaret. Er verscheen ook een kritisch stuk over de e-sigaret in ‘The Lancet’. En er was een rapport van de Amerikaanse ‘National Academies of Sciences’.

De belangrijkste conclusies van de review zijn dat:

  • dampen veel beperktere risico’s voor de gezondheid heeft dan roken
  • volledig omschakelen van roken naar dampen voor substantiële gezondheidswinst zorgt
  • e-sigaretgebruik samenhangt met succesvol stoppen met roken en met toenemend succes in de rookstopcijfers het voorbije jaar
  • een aanzienlijk aantal van de rokers denkt dat dampen even schadelijk is als roken
  • de stof nicotine fout ingeschat wordt (minder dan 10% van de rokers weet dat nicotine niet de meest schadelijke stof is in sigaretten)
  • er geen bewijs is dat dampen bij jongeren een opstapje is naar roken.   

In The Lancet verscheen recent een kritisch stuk waarin de auteur oproept om de onverantwoorde promotie van e-sigaretten in de UK te stoppen.

In de VS publiceerde de 'National Academies of Sciences' een rapport over het effect van de e-sigaret op de volksgezondheid. Een belangrijke conclusie hier is ook dat e-sigaretten waarschijnlijk veel minder schadelijk zijn dan tabak die verbrand wordt. Interessant in dit raport zijn de 'conclusions by level of evidence'

Groeiend bewijs voor verbod op mentholsigaretten

Een review door Truth Initiative van meer dan 80 onderzoeken over tabaksproducten met menthol levert bijkomend bewijs om menthol in sigaretten te bannen. Menthol zorgt ervoor dat jongeren de stap naar roken sneller zetten en maakt het volwassenen moeilijker om te stoppen.

Het verwijderen van de stof uit sigaretten heeft alleen maar gunstige effecten voor de volksgezondheid, dat is de conclusie van deze recent verschenen review. In de VS kondigt de FDA aan te overwegen om smaakjes in tabak en e-sigaretten te beperken.

Menthol populairder bij jongeren

De smaak menthol wordt aan sigaretten al toegevoegd sinds de jaren ’20, maar veel van de huidige mentholmerken kwamen eind jaren ’50 op de markt. Ook vandaag zijn deze merken succesvol, het marktsegment groeit zelfs.

Uit de review blijkt dat het gebruik van mentholsigaretten groter is bij jongeren dan bij jongvolwassenen en volwassenen. In deze leeftijdsgroep nam het voorbije decennium het gebruik van deze sigaretten niet af, in tegenstelling tot het gebruik van sigaretten zonder menthol.

Er is een positief verband tussen het roken van deze sigaretten en beginnen roken. De meeste jongeren zijn gestart met het roken van mentholsigaretten en daarna verslaafd geworden aan nicotine. Ook stoppen rokers van mentholsigaretten minder succesvol met roken.

Lees hier een korte samenvatting met de belangrijkste bevindingen van de review.

FDA gaat inzetten op regulering smaakjes in tabak en e-sigaret

De Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) heeft aangekondigd meer regulering van smaakjes te overwegen, waaronder menthol en (fruit)smaakjes in e-sigaretten, die de drempel naar gebruik door adolescenten verlagen. De FDA wil wel op zoek gaan naar een balans omdat sommige smaakjes aantrekkelijk zijn voor rokers die willen overstappen naar "potentially less harmful forms of nicotine-containing tobacco products", zoals de e-sigaret.

Truth Initiative riep de FDA op om van de ban op mentholsigaretten een topprioriteit te maken.

Menthol in Europa

De in 2014 door het Europese Parlement goedgekeurde nieuwe Europese tabaksrichtlijn verbiedt alle toegevoegde smaken en aroma’s in sigaretten en roltabak die erop gericht zijn tabaksproducten aantrekkelijker te maken. Maar tabaksproducten met een kenmerkend aroma waarvan het verkoopvolume in heel de EU 3% of meer van een bepaalde productcategorie vertegenwoordigt (mentholsigaretten) worden vrijgesteld tot 20 mei 2020.

Mentholsigaretten mogen dus nog tot dan verkocht worden. Maar ze mogen ook vroeger verboden worden.

In ons land

In ons land vraagt CD&V dat mentholsigaretten zo snel mogelijk verboden worden. In het 'voorstel van resolutie betreffende het terugdringen van het gebruik van tabak en sigaretten' staat:

"Het verband tussen het op de markt brengen van gearomatiseerde tabaksproducten en startende jonge rokers, is een afdoende reden om over te gaan tot de versnelde invoering van de bepalingen uit de Europese richtlijn 2014/40/EU over gearomatiseerde tabaksproducten, ook voor de producten die minstens 3 % van een productcategorie vertegenwoordigen (mentholsigaretten). Voor de indieners van deze resolutie is er dus geen reden om te wachten tot 2020 om een verbod in te voeren op tabaksproducten met muntsmaak."

IQOS: FDA heeft claim 'gezondere' sigaret afgekeurd

Volgens FDA is er geen bewijs dat het ‘heat-not-burn’ product van Philip Morris de kans op tabaksgerelateerde ziekten vermindert in vergelijking met een ‘gewone’ sigaret. Philip Morris had een aanvraag ingediend bij de FDA om deze gezondheidsclaim te mogen gebruiken voor zijn IQOS. In de VS wil de fabrikant van de IQOS het apparaat in de markt zetten als een ‘modified risk tobacco product’.

De FDA onderzoekt momenteel of de IQOS zal worden toegelaten op de Amerikaanse markt. De IQOS is een elektronisch apparaat dat tabak verwarmt in plaats van verbrandt. Hierdoor zouden er volgens Philip Morris veel minder schadelijke stoffen vrijkomen. En zouden rokers die overschakelen op de IQOS minder kans hebben om ziek te worden.

Maar het FDA-expertencomité was het er unaniem over eens dat voor dat laatste geen bewijs is: er werd door de fabrikant niet aangetoond dat een lagere blootstelling aan toxische stoffen zal leiden tot een meetbare reductie van ziekte en dood. Volgens het comité is de kans ook groot dat veel gebruikers van de IQOS tegelijk gewone sigaretten zullen blijven roken.

De uitspraak van het comité is een advies. De FDA kan het volgen of niet. De belangrijke beslissing over de toelating van het apparaat op de Amerikaanse markt wordt wellicht genomen in mei.

Senatoren mee in de strijd

Na de uitspraak van het expertenpanel stuurden ook 10 Amerikaanse senatoren van de Democratische Partij een brief naar de FDA. Daarin vragen ze om niet toe te laten dat de IQOS op de Amerikaanse markt gebracht wordt. In de brief die Reuters kon inkijken verwijzen ze naar het bedrieglijke verleden van de tabaksfabrikant. Het zou inderdaad niet de eerste keer zijn dat de tabaksgigant probeert zijn winstmarge veilig te stellen door te claimen dat een product minder schadelijk is.

IQOS kan nieuwe generaties verslaafd maken aan nicotine

Vandaag is het apparaat al in 30 landen op de markt, waarvan 19 Europese. Italië was een pilootland voor de Europese markt. Sinds 2014 is de IQOS er verkrijgbaar. Op basis van een steekproef die representatief is voor de hele Italiaanse bevolking geeft een recent onafhankelijk onderzoek nu aan dat, drie jaar na de lancering, bijna 740 000 Italianen de IQOS al gebruikt hebben. Ongeveer 44% van hen waren niet-rokers (= nooit-rokers of ex-rokers). Daarnaast gaven meer dan 1,2 miljoen Italianen, waarvan meer dan de helft niet-rokers, aan de IQOS te willen proberen in de toekomst.

In Italië zijn op de IQOS minder strenge regels van toepassing dan op tabak: minder hoge accijnzen, kleinere gezondheidswaarschuwingen zonder foto’s op de verpakking. De uitgebreide regelgeving die bestaat voor rookvrije omgevingen en tabaksreclame is ook niet van toepassing op de IQOS. Dat gebeurt vanuit het geloof dat de IQOS minder schadelijk is dan tabak (harm reduction).

Terwijl er geen enkel bewijs is dat de IQOS minder schadelijk is. Onafhankelijke onderzoeken bevestigen dat bij deze producten gelijkaardige niveaus van toxische stoffen vrijkomen. Ook is hun nicotinegehalte gelijkaardig aan dat van gewone sigaretten. Er is ook geen bewijs dat de IQOS en andere heat-not-burnproducten effectieve rookstopmiddelen zijn.

De onderzoekers besluiten dat de IQOS nieuwe generaties, die anders niet zouden gaan roken, kan verslaafd maken aan nicotine. 

Heat-not-burnproducten niet toelaten op de Belgische markt

Grote voorzichtigheid is geboden in dit dossier. Dat bevestigt dit onderzoek opnieuw.

De organisaties die in Vlaanderen samen het Consortium tabak vormen, vroegen recent aan federaal minister van Volksgezondheid Maggie De Block om deze producten niet toe te laten op de Belgische markt.

Lees meer over: