Laatste ontwikkelingen op het gebied van tabak

10.10.2017

HeatSticks: zijn burgers proefkonijnen van de tabaksindustrie?

Het ‘Vlaams Instituut Gezond Leven heeft, samen met ‘Kom op tegen Kanker’, ‘Stichting tegen Kanker’ en ‘VRGT’, in een open brief gericht aan federaal minister van Volksgezondheid Maggie De Block gevraagd om de heat-not-burn sigaret of IQOS van Philip Morris voorlopig niet toe te laten op de Belgische markt. In België zijn deze HeatSticks vandaag nog niet te koop. Volgens de organisaties moeten onafhankelijke studies eerst aantonen dat de IQOS veilig is voor de gebruikers en hun omstaanders.

Er zijn vandaag veel onduidelijkheden over de HeatSticks, de kleine sigaretjes die in de IQOS worden opgewarmd om rook met nicotine af te geven. Er is geen enkele garantie dat de rook ervan minder schadelijk is dan die van gewone sigaretten. Ook zou de IQOS er als een ‘paard van troje’ voor kunnen zorgen dat de (traag) dalende populariteit van roken stopt en er een nieuwe generatie van rokers en nicotineverslaafden ontstaat. 

Hoe geloofwaardig is Philip Morris’ zachte discours van ‘Designing a Smoke-Free Future’?

In de IQOS of heat-not-burn sigaret van Philip Morris wordt tabak niet verbrand maar verwarmd. Volgens de producent is ze een gezonder alternatief voor de gewone sigaret en zou ze gemiddeld 90% minder schadelijk zijn. Maar uit een eerste onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek, gepubliceerd in JAMA Internal Medicine, bleek al dat ze dezelfde kankerverwekkende stoffen bevat als de klassieke sigaret. Dat kon je lezen in onze nieuwsbrief van juni.

Philip Morris lanceert met de HeatStick de zoveelste ‘gezonde’ sigaret. Het bedrijf voorspelt deze dagen in de media ook voortdurend het einde van de sigaret en lijkt het publiek te willen verzekeren dat het daaraan zelf zal meewerken. Zo verscheen in de Humo een groot interview met de CEO van het bedrijf.

Philip Morris richt zich vanaf nu op minder schadelijke producten (= rookloze alternatieven) dan de klassieke en dodelijke sigaret, zo luidt het mantra. Op de website van PMI werd een ‘Designing a Smoke-Free Future’-manifesto gepubliceerd. Aan de andere kant blijft het bedrijf inzetten op kwetsbare consumenten wereldwijd – jongeren en armen in de eerste plaats – en op het ondermijnen en tegenwerken van alle doeltreffende vormen van tabakscontrole.

Imago verbeteren

Philip Morris zet de IQOS in om zijn imago te verbeteren. Om mensen te overtuigen dat het bedrijf om de gezondheid van de roker geeft. Om de tabakswetgeving, die de voorbije decennia strenger werd, te omzeilen. En om de dalende verkoop van sigaretten in het Westen te compenseren. Het grote doel is via de zoveelste ‘gezonde’ sigaret roken opnieuw aanvaardbaar maken en de toekomstige winsten veilig stellen. Dit najaar wil ook British American Tobacco (BAT) een eigen versie van een Heat-not-burnsigaret lanceren in Zuid-Korea. Het apparaat heet Glo en werkt volgens hetzelfde principe als de IQOS.

Marketingmachine op volle toeren

De marketingmachine die de IQOS moet promoten draait al op volle toeren. In Nederland opende de producent een IQOS-winkel. In de UK worden ‘freelancers’ betaald om mensen te helpen over te schakelen van gewone sigaretten naar HeatSticks. Het doel is om in 2018 naar 100 miljard verkochte HeatSticks te gaan en de concurrentie te snel af te zijn.

Er is Philip Morris veel aan gelegen om de IQOS als een gezonde sigaret in de markt te positioneren. In de VS werd bij de Food en Drug Administration (FDA) een enorm dossier ingediend om het product als minder schadelijk alternatief op de markt te mogen brengen.

IQOS op Amerikaanse markt?

Volgens een artikel in The Washington Post bekijkt de FDA op dit ogenblik of de IQOS mag toegelaten worden op de Amerikaanse markt en welke claims het bedrijf mag maken voor zijn product. Verwacht wordt dat er de komende maanden een beslissing valt over toelating. Over de gezondheidsclaims wordt pas volgend jaar een uitspraak verwacht.

In het artikel wordt ook gewag gemaakt van de intimiderende reactie van Philip Morris op de Zwitserse onderzoekers die het onafhankelijke en in JAMA gepubliceerde onderzoek uitvoerden. Daaruit bleek dus dat de IQOS dezelfde kankerverwekkende stoffen bevat als een klassieke sigaret.

Jeugd aan het roken krijgen

Ondertussen zet de industrie haar aloude politiek voort: efficiënte en door de Wereldgezondheidsorganisatie aanbevolen strategieën van tabakscontrole op alle mogelijke manieren dwarsbomen, en kinderen en jongeren in Azië , Indië en Afrika verslaafd maken aan tabak. In Indonesië doet Philip Morris er alles aan om de jeugd aan het roken te krijgen. Het budget voor kindermarketing in derdewereldlanden is 6 miljard. 

Verandert Philip Morris echt van politiek?

Dat bedrag voor kindermarketing werd vernoemd in het Nederlandse  consumentenprogramma Kassa, waarin de directeur Corporate Affairs van Philip Morris Benelux en longarts De Kanter met elkaar in discussie gingen over de IQOS en de ambities van Philip Morris om de traditionele sigaret te vervangen door ‘smeltsigaretten’ (het woord dat in Nederland gebruikt wordt voor de HeatSticks). De Kanter toont aan dat er geen enkele reden is om te geloven dat Philip Morris van politiek verandert. En dat de IQOS er net zo goed voor kan zorgen dat gebruikers over 20 jaar in haar wachtkamer zullen belanden.

Ondermijnen tabakscontrole

Recent publiceerde Reuters documenten die aantonen hoe Philip Morris wereldwijd lobbyt om de ‘Kaderovereenkomst voor de Bestrijding van het Tabaksgebruik’ (FCTC) van de WHO en efficiënte vormen van tabakscontrole te ondermijnen. Reuters omschrijft het uitlekken van deze documenten en strategieën als “one of the largest tobacco industry leaks ever”.  

De twee gezichten van de tabaksindustrie

De reactie van Deborah Arnott van het Engelse ASH slaat de nagel op de kop: “Yet again the appalling hypocrisy and dishonesty of the tobacco industry has been revealed for all to see. On the one hand, Philip Morris executives talk about the end of smoking, and a new world of reduced harm nicotine products. On the other hand, they’re making enormous efforts to subvert and undermine the key world treaty on tobacco control. PMI’s actions make clear that it plans to continue to sell its lethal products to as many people as possible, particularly in developing countries. Nothing this company says about its positive intentions can be taken at face value.” 

Rokers blijven misleiden

In Nederland ontdekte TabakNee.nl dat sigaretten met de claim ‘light’ of ‘mild’, die in Europa verboden zijn sinds 2002, nog altijd over de hele wereld te koop zijn. Bijvoorbeeld ‘Marlboro light’ van Philip Morris. In een land als België, waar de term ‘light’ niet meer voorkomt, is er nu ‘Marlboro gold’. Light werd ‘Gold’! Opnieuw een term die de roker misleidt en geruststelt. Zolang  reclame voor tabak toegelaten is – in ons land mag het nog steeds op de verkoopplaats -, zal de industrie de roker een rad voor de ogen blijven draaien. 

Nieuwe RIVM-studie bevestigt dat filtersigaret minstens zo schadelijk is als gewone sigaret

Filtersigaretten zijn niet minder schadelijk dan sigaretten zonder filterventilatie. Dat wordt opnieuw bevestigd door een onderzoek van het RIVM. Er is ook een verband met een specifieke vorm van longkanker, namelijk het adenocarcinoom.

Als gevolg van de ventilatiegaatjes, die bijna alle sigarettenfilters vandaag hebben, komen er meer schadelijke stoffen in de rook en passen rokers hun gedrag aan. Om aan hun normale hoeveelheid nicotine te geraken gaan rokers van deze sigaretten in de praktijk dieper inhaleren en meer en/of langere trekjes nemen. Ze gaan ook een deel van de ventilatiegaatjes, bewust of onbewust, met hun vingers en mond bedekken. En mogelijk zelfs meer sigaretten roken op een dag.

Consumenten denken vaak dat filtersigaretten minder schadelijk zijn, maar ze zijn waarschijnlijk net schadelijker, zo toont het onderzoek van het RIVM opnieuw aan. De termen ‘light’ en ‘mild’ zijn inmiddels verboden in de EU, maar sigaretten met (meer) ventilatiegaatjes mogen wel nog verkocht worden. Die sigaretten zitten vaak in pakjes met lichtere kleuren die lijken op de vroegere ‘light’-verpakkingen.

Sigaretten geen legaal product meer?

In Nederland stelt advocate Bénédicte Ficq op basis van dit onderzoek dat sigaretten geen legaal product (meer) zijn: “De tabaksindustrie heeft met een foefje gesjoemeld met de meetwaarden. De hoeveelheid schadelijke stoffen die een roker in werkelijkheid binnenkrijgt, overschrijdt zelfs de maximale waarden die in de Tabakswet worden genoemd. Doordat wet en regelgeving worden overtreden zijn sigaretten zelf geen legaal product meer.”

Gesjoemel met meetwaarden

Dit rapport wordt in Nederland ook gelinkt aan de lopende aangifte tegen de tabaksindustrie. Als aangevoerd argument komt daar het gesjoemel met meetwaarden en filters namelijk terug: “Aangevoerd wordt dat de tabaksindustrie willens en wetens sigaretten door toevoeging van honderden additieven extra verslavend maakt waardoor beginnende rokers snel verslaafd raken en de verslaving van bestaande rokers in stand wordt gehouden. Bovendien hebben tabaksfabrikanten consumenten en de overheid misleid door de filters van sigaretten zo te bewerken dat die in testomgevingen minder teer, nicotine en koolmonoxide afgeven dan bij normaal gebruik. Het verschil is tot 2,5 keer zo groot.”

Momenteel wordt in Nederland door het Openbaar Ministerie onderzocht of er gronden zijn om de industrie te vervolgen en het tot een strafzaak te laten komen. Wordt vervolgd…

FDA: nieuw uitgebreid plan om het gebruik van tabak en nicotine te reguleren

In de VS heeft de Food and Drug Administration (FDA) een uitgebreid plan aangekondigd om het gebruik van tabak en nicotine te reguleren. Om zo kinderen te beschermen tegen tabak en rokers te helpen bij het stoppen. Een sterke klemtoon ligt daarbij op een grotere bewustwording van de sterk verslavende stof nicotine. Die wordt volgens de FDA geleverd via producten met een verschillend risico, waarbij het hoogste risico optreedt als er tabak verbrand wordt.

Opmerkelijk: de FDA kondigt ook aan te zullen inzetten op het verminderen van het nicotinegehalte in sigaretten tot niet-verslavende niveaus. Omdat bijna 90% van de volwassen rokers  gestart zijn voor hun 18de levensjaar en bijna 2500 jongeren elke dag hun eerste sigaret roken in de VS, kunnen die lage nicotineniveaus de kans op verslaving van toekomstige generaties aanzienlijk verminderen, volgens de FDA.

De FDA stelt verder dat ze op zoek gaat naar een evenwicht tussen regulering enerzijds en het aanmoedigen van de ontwikkeling van innovatieve tabaksproducten, die minder gevaarlijk zijn dan sigaretten, anderzijds. Maar het doel blijft wel om tabaksproducten en ENDS (electronic nicotine delivery systems) minder aantrekkelijk, verslavend en giftig te maken.

De FDA zal een publieke dialoog en consultatieronde starten. Zo kunnen verschillende stakeholders input geven. Hierbij wordt ook de rol van smaakjes in sigaretten en e-sigaretten onder de loep genomen.

Starter products

Die kunnen er mee voor helpen zorgen dat rokers overschakelen naar minder schadelijke nicotineproducten, maar ze kunnen jongeren ook aanzetten tot het experimenteren met sigaretten en/of e-sigaretten. Uit een recent rapport van de Campaign for Tobacco Free Kids blijkt inderdaad dat gearomatiseerde tabaksproducten – vandaag vooral als e-sigaret-  populair zijn bij jongeren en dat tabaksfabrikanten ze bewust inzetten als  ‘starter products’ om jongeren te lokken.

Duidelijke communicatie

Over het algemeen werd de aankondiging van de FDA positief onthaald door gezondheidsorganisaties. Al werd meteen gewezen op een recente studie van Pacek et al. 2017 , waaruit blijkt dat mensen denken dat sigaretten met een lager nicotinegehalte ook minder schadelijk voor de gezondheid zijn. En dat is niet juist. Duidelijke communicatie over de gezondheidsrisico’s blijft dus altijd nodig. Een andere bezorgdheid is dat dit plan van de FDA er ook voor kan zorgen dat alternatieve nicotineproducten, zoals elektronische sigaretten en heat-not-burnsigaretten, een boost krijgen in de USA.

Reactie grote tabaksproducenten

De verklaring van de FDA zorgde ervoor dat verschillende grote tabaksproducenten de waarde van hun aandelen op de beurs zagen afnemen. British American Tobacco gaf aan dat de aankondiging van de FDA niet als een verrassing komt en dat het bedrijf “uitkijkt om deel te nemen aan een grondig proces om een uitgebreid plan voor de regulering van tabak en nicotine te ontwikkelen”. Een voorstel dat natuurlijk volledig in strijd is met artikel 5.3 van de FCTC.

Smaakjes in e-sigaretten: bewuste strategie om ‘startersproduct’ te creëren voor jongeren

Er is de laatste jaren een explosie van zoete tabaksproducten op de markt, nu vooral ookbij e-sigaretten. Dat blijkt uit het rapport ‘The Flavor Trap. How tobacco companies are luring kids with candy flavored e-cigarettes and cigars’ van de ‘Campaign for tobacco-free kids’. De populariteit van de producten bij jongeren is toegenomen. De ‘lekkere’ smaakjes spelen een grote rol bij het gebruik van tabak en e-sigaret door deze doelgroep. Ze maskeren de harde, prikkelende tabaksrook en het effect van de nicotine en zijn zo een ideale opstap voor beginners.

Tabaksproducenten kennen een lange geschiedenis in het ontwikkelen en marketen van producten met smaakjes, die worden ingezet als ‘starter products’ om kinderen en jongeren te lokken. Om hen daartegen te beschermen vragen verschillende Amerikaanse  Amerikaanse organisaties nu dat de FDA smaakjes in tabaksproducten streng reguleert.

Terug naar af

Volgens de organisaties ondermijnen deze producten met smaakjes de pogingen om tabaksgebruik bij jongeren terug te dringen en kunnen ze ervoor zorgen dat een nieuwe generatie jongeren verslaafd raakt aan nicotine en te maken krijgt met gezondheidsschade als gevolg van tabak.

Latijns-Amerika

Een nieuwe studie van de ‘Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health’ toont aan dat tabaksbedrijven in Latijns-Amerika sigaretten met smaakjes marketen om kinderen en jongeren aan te trekken. In veel gevallen worden de producten in de buurt van scholen verkocht.

Voorloper San Francisco

Opmerkelijk nieuws uit de VS: San Francisco wordt de eerste stad die de verkoop van tabaksproducten met smaakjes gaat verbieden, mentholsigaretten inbegrepen. Vanaf 1 januari 2018 wordt de regeling van kracht. Vloeistoffen die als tabak smaken zullen wel nog toegestaan zijn. 

Tabaksverslaving treft vooral armere mensen

Het aantal Amerikanen dat vandaag rookt is nog nooit zo laag geweest. Maar volgens The Washington Post verhullen die cijfers de enorme verschillen in rookprevalentie tussen arm en rijk en tussen hoog- en laaggeschoolden. Alleen de meer welvarende rokers zijn de voorbije decennia gestopt. De armere rokers, die weinig scholing hebben en in rurale gebieden wonen, bleven roken.

Daardoor werd gezondheidsverschillen tussen verschillende socio-economische groepen in de samenleving groter, want tabak is de belangrijkste leefstijlfactor bij het ontstaan van gezondheidsongelijkheid. Tabaksfabrikanten richten hun marketing ook op deze ‘have nots’, die wereldwijd hun beste klanten zijn. In ons land gebeurde de voorbije decennia net hetzelfde: vandaag blijven vooral de laagopgeleiden nog roken. 

Het Trimbos-Instituut publiceerde recent enkele factsheets over het effect van een tabaksbeleid op rokers met een lage sociaal-economische status. Een over stoppen-met-rokenondersteuning en een over tabaksontmoedigende beleidsmaatregelen. In Nederland – en wellicht ook bij ons – heeft het tabaksontmoedigingsbeleid vooral effect gehad op het aantal rokers onder hoger opgeleiden. Daardoor nam de bestaande kloof tussen het aantal armere en rijkere rokers verder toe.

Accijns- en prijsverhogingen + rookverbod

Uit de eerste factsheet blijkt dat overheidsmaatregelen als accijns- en prijsverhogingen en verplichte en totale rookverboden in openbare ruimtes het grootste effect hebben op lageropgeleide rokers.

Stoppogingen minder succesvol

Uit de tweede factsheet blijkt dat mensen met een lage sociaal economische status evenveel stoppogingen ondernemen als mensen met een hogere status. De stoppogingen zijn echter minder succesvol door het minder ervaren van sociale steun, het vroeger gestart zijn met roken, de grotere herval door confrontatie met andere problemen, meer stress…

Stopondersteuning aanpassen aan behoeften

Trimbos stelt: “Door de stopondersteuning aan te bieden in buurten waar mensen met lagere inkomens en of opleiding wonen en aan te passen aan wensen en behoeften van rokers met een lage sociaaleconomische status, kan deze groep beter worden bereikt. Dit zou bij kunnen dragen aan het verkleinen van sociaaleconomische verschillen in de effectiviteit van stoppen met rokenondersteuning. In Nederland zijn recent diverse veelbelovende initiatieven specifiek voor deze doelgroep ontwikkeld.”

Initiatieven in Vlaanderen

Ook in Vlaanderen zijn er verschillende initiatieven voor deze doelgroepen. Lageropgeleide rokers kunnen terecht in de groepscursussen in de gemeenten en bedrijven, de rookstopcursus Uitgerookt? (voor kansarme rokers) en bij de telefoonlijn Tabakstop. Voor de jongeren is er SmartStop.

Ontmoedigingsbeleid in UK

In de UK wil het tabaksontmoedigingsbeleid zich vooral gaan richten op de onderkant van de samenleving. Onder hoogopgeleiden rookt er nog maar 5%, maar onder laagopgeleiden – werknemers met een laag inkomen en vooral zij die routinewerk en handmatig werk doen - is het nog steeds 25%.

Totaalaanpak

Om die laagopgeleiden te bereiken wordt een totaalaanpak ontwikkeld met verschillende specifieke klemtonen. Bepaalde  doelgroepen (zwangere vrouwen, psychiatrische patiënten, …) en settings (werkomgeving, zorgsector, gevangenissen, …) zullen daarbij speciale aandacht krijgen. Campagnes zullen meer toegespitst worden op rokers uit lagere sociale klassen. De toegang die jongeren tot sigaretten hebben wordt verder beperkt en er zal worden ingezet op accijnsverhoging. Innovatieve producten zoals de e-sigaret worden opgevolgd, maar niet op voorhand afgewezen. 

Recent nieuws over de e-sigaret

Hoe schadelijk is de e-sigaret voor de longen?

In een Amerikaans onderzoek wordt een update gepresenteerd van de belangrijkste onderzoeken over het schadelijk effect van de e-sig op de longen. Uitdagingen en kennisgaten worden benoemd. Het Trimbos-Instituut meldt dat op basis van in vitro-, humane- en dierstudies in dit onderzoek blijkt dat het gebruik van e-sigaretten schadelijke gevolgen voor de longen kan hebben en dat er dringend meer onderzoek nodig is.

USA: e-sigaretten zijn minder verslavend dan sigaretten

Volgens onderzoekers van de Penn State College of Medicine zijn regelmatige gebruikers van de e-sig minder afhankelijk van hun product dan regelmatige rokers van de klassieke sigaret. 

UK: oproep aan gezondheidsprofessionals om neveneffecten van de e-sigaret te melden

Het ‘Medicines and Healthcare products Regulatory Agency’ (MHRA), dat de oproep deed, doelt op verdachte bijwerkingen en aspecten van onveiligheid bij e-sigaretten en e-liquids. Daarbij moeten de regels over e-sigaretveiligheid in acht genomen worden die werden afgesproken binnen het kader van de nieuwe Europese Tabaksrichtlijn (in werking sinds mei 2017). Maar de MHRA heeft ook een eigen richtlijn over ingrediënten die volgens haar niet thuishoren in e-sigaretten en e-vloeistoffen.

Interessant was de reactie van antitabaksorganisatie ASH, dat erop rekent dat de nieuwe richtlijnen van de MHRA mensen meer vertrouwen zullen geven in de e-sigaretmarkt (omdat de e-sigaret een belangrijke rol speelt bij het stoppen met tabaksgebruik, volgens haar). ASH  hoopt ook op e-sigaretten als erkend rookstopmedicijn: “As the market continues to develop we hope to see products go through the more stringent licensing process and become licensed as medicines and available on prescription”. 

E-sigaret met kritische maar open geest bekijken

Thomas Brandon, die in het Moffit Cancer Center aan het hoofd staat van de grootste onderzoeksgroep naar tabaksverslaving in Florida, is een half jaar gastprofessor aan het Trimbos-Instituut. Hij schreef een korte column over de verschillende aspecten van de e-sigaret en werpt daarin enkele interessante vragen op. 

Hij besluit als volgt: “At this time, it is best to remain open-minded about both the potential risks and benefits of e-cigarettes.” Daar sluiten we ons graag bij aan.

Lees meer over: