Gemeenschapsanalyse
Meer info over deze techniek
Met een gemeenschapsanalyse breng je de behoeften, mogelijkheden en sterktes van een gemeenschap in kaart. Het bijzondere aan deze techniek is dat je de gemeenschap zelf actief betrekt bij het verzamelen van data, het analyseren van de resultaten en het terugkoppelen ervan. Zo bouw je samen een gedeeld beeld van wat er leeft in de buurt en wat er nodig is om gezondheid en welzijn te versterken. Belangrijk is dat deze betrokkenheid niet stopt bij het inzichtelijk maken van de situatie: je betrekt de gemeenschap ook actief bij het ontwerpen van oplossingen. De principes van ontwerpend denken, zoals iteratief werken, samen ideeën genereren en prototypes uittesten, bieden hierbij een waardevol kader om interventies écht vanuit de leefwereld van bewoners vorm te geven.
Met een gemeenschapsanalyse kan je de fysieke, sociale, economische en politieke omgeving beïnvloeden waarin gedrag plaatsvindt. Je kan bijvoorbeeld onderzoeken hoe het staat met de verkeersveiligheid rond scholen, de sociale cohesie in een wijk, beweegvriendelijke plekken, de mentale gezondheid van bewoners of tal van andere lokale thema’s. Je kijkt hierbij zowel naar problemen als naar bestaande kansen en hulpbronnen.
Theoretische onderbouwing
Gemeenschapsanalyse is gebaseerd op de modellen van gemeenschapsorganisatie (Rothman, 2004, 2007). Het idee is dat duurzame verandering ontstaat wanneer de gemeenschap zelf wordt betrokken bij het identificeren van problemen en het ontwikkelen van oplossingen.
Concreet onderscheidt Rothman (2004) drie onderliggende modellen van gemeenschapsorganisatie: community development, sociale planning en sociale actie.
- Community development versterkt de gemeenschap van binnenuit. Burgers werken samen aan plannen en beslissingen, met aandacht voor solidariteit, samenwerking, lokaal leiderschap en gemeenschapsvorming. Dit model is geschikt om sociale cohesie en betrokkenheid te vergroten.
- Het sociale planningsmodel richt zich op een datagedreven aanpak van maatschappelijke problemen. Empirische data, onderzoek en analyse vormen de basis, met toenemende aandacht voor samenwerking met de lokale gemeenschap om oplossingen beter af te stemmen op de lokale noden.
- Sociale actie ten slotte, focust op het mobiliseren van groepen die te maken hebben met sociale ongelijkheid en legt de nadruk op actievoeren om verandering af te dwingen. Er wordt druk uitgeoefend op machtsstructuren via strategieën zoals samenwerking, campagnevoering, protest, verzet of opstanden.
In de praktijk combineer je vaak elementen van deze modellen. Zo kan een gemeenschapsanalyse vertrekken vanuit een systematische, datagedreven aanpak (sociale planning), maar kan je tegelijk elementen van participatie en empowerment (community development) of aandacht voor gelijke kansen (sociale actie) integreren. Zo ontstaat een evenwichtige aanpak die zowel kennisgedreven als gedragen is door de gemeenschap zelf.
Kenmerken van de techniek
Gemeenschapsanalyse wordt gekenmerkt door:
Actieve participatie Open
Asset mapping Open
Ondersteuning door experts Open
Vergelijkbare technieken
- Gemeenschapsontwikkeling: terwijl gemeenschapsanalyse zich eerder richt op het in kaart brengen van de noden en context van de gemeenschap, gaat gemeenschapsontwikkeling een stapje verder door bewoners actief te betrekken bij het gezamenlijk ontwikkelen van structurele oplossingen voor problemen. Gemeenschapsanalyse betrekt bewoners ook al actief bij de interpretatie van de data, maar bij gemeenschapsontwikkeling staat het participatief vinden van oplossingen meer centraal.
- Sense-making: is een methode waarbij leden van een organisatie gezamenlijk ervaringen, observaties en data interpreteren om een beter inzicht te krijgen in wat er zich afspeelt in de organisatie. Net als bij gemeenschapsanalyse gaat het om het in kaart brengen van problemen, sterktes en de context. De focus bij sense-making ligt echter vooral op het gezamenlijk betekenis geven en leren van de informatie binnen de organisatie in plaats van binnen de gemeenschap. Voor gezondheidsbevorderaars kan je sense-making bijvoorbeeld gebruiken om valincidenten in een woonzorgcentrum te voorkomen.
Aanvullende technieken
- Participatie: participatie is een aanvulling op gemeenschapsanalyse doordat bewoners actief worden betrokken bij alle fasen van het proces. Door participatie wordt de gemeenschap mede-eigenaar van de analyse en kunnen ze samen doelgerichte interventies bedenken.
- Participatieve probleemoplossing: de gemeenschapsanalyse, waarbij je de behoeften, middelen en context van een gemeenschap in kaart brengt, kan fungeren als een voorbereiding op participatieve probleemoplossing. Eerst wil je de situatie begrijpen, daarna werk je participatief samen aan een oplossing.
- Sociale planning: sociale planning vult gemeenschapsanalyse aan doordat ze de resultaten van de analyse omzet in concrete plannen of beleidsmaatregelen. De gemeenschapsanalyse zorgt voor lokaal draagvlak en inzicht. Met sociale planning voorzie je de structurele uitvoering en duurzame verandering.
- Pleitbezorging en lobbying: de resultaten van een gemeenschapsanalyse kunnen dienen als onderbouwing voor een verdere pleitbezorging en lobbying, omdat ze concrete data leveren over de problemen en noden in de gemeenschap. Deze data kan je dan gebruiken om het beleid te beïnvloeden zodat gezondheidsveranderingen kunnen worden doorgevoerd.
- Coalities vormen: een gemeenschapsanalyse is een goede basis voor het vormen van coalities omdat het reeds een inzicht geeft in belangrijke sleutelfiguren in de gemeenschap. Het gaat na wie betrokken moet worden in de coalitie en welke netwerken er al bestaan.
- Systeemverandering: dit is een aanvullende techniek op gemeenschapsanalyse om onderliggende structuren en mechanismen te veranderen in de omgeving. Inzichten uit de gemeenschapsanalyse kunnen vertaald worden naar bredere systeemveranderingen om op die manier gezondheidsverandering te realiseren.
Hoe pas je deze techniek toe?
Via gemeenschapsanalyse kan je de behoeften, mogelijkheden en hulpbronnen van een gemeenschap in kaart brengen. Deze techniek wordt het best face-to-face toegepast, bij voorkeur fysiek en mondeling. Op die manier is er een directe interactie met de gemeenschap. Daarnaast kan je verschillende participatieve onderzoeksmethoden inzetten, zoals photovoice, participerende observatie of photo-elicitation, om de leefwereld en ervaringen van de gemeenschap nog rijker in beeld te brengen.
Stap 1: voorbereiding Open
Stap 2: dataverzameling Open
Stap 3: analyse Open
Stap 4: terugkoppeling en actieplanning Open
Inspirerende voorbeelden
Buurtanalyse Banneux in Hasselt
In 2023 voerde de stad Hasselt, in samenwerking met het Lokaal Dienstencentrum, de dienst Wijkopbouw en buurthuis De Hazelaar, een buurtanalyse uit in de Banneuxwijk. De inwoners van de wijk werden grootschalig bevraagd via een enquête, focusgroepen en workshops. Deze bevraging had tot doel om inzicht te krijgen in hoe bewoners hun buurt ervaren, welke sterktes en verbeterpunten zij zien en welke diensten of voorzieningen zij belangrijk vinden. De resultaten van de bevraging werden gedeeld via communicatiekanalen en via twee workshops, waarbij bewoners actief werden betrokken bij het proces. De komende jaren zal de stad Hasselt deze input gebruiken om extra in te zetten op de leefbaarheid van de buurt.
Exploring Borgerhout through Countermapping
Dit project is een participatief onderzoeksproject, uitgevoerd door het Interdisciplinary Studio for Territories in Transition (ISTT), in samenwerking met bewoners van Borgerhout en studenten van onder andere de Universiteit Antwerpen. Het project bracht bijvoorbeeld groene ruimtes in de stad in kaart via interviews, participatieve wandelingen, gesprekken met bewoners en tekeningen. Zo ontdekten ze dat hoewel bewoners niet altijd groen als prioriteit zagen, velen het toch waardeerden en het zelfs als essentieel beschouwden voor hun levenskwaliteit. De resultaten werden gepresenteerd aan bewoners en beleidsmakers, met als doel het beleid beter af te stemmen op de behoeften van de gemeenschap.
Gezonde Buurt
Gezonde Buurt is een initiatief van het CM-gezondheidsfonds dat mensen, organisaties en lokale besturen samenbrengt om het welzijn en de levenskwaliteit in buurten te versterken. Netwerkcoördinatoren houden de vinger aan de pols door regelmatig te meten wat er leeft in de buurt. Vervolgens leidt dit tot lokale actiepunten en initiatieven die aansluiten op de concrete noden van de buurt. Door bewoners actief te betrekken en lokale acties op te zetten, stimuleert Gezonde Buurt gemeenschapsvorming en samenwerking rond gezondheid. Elke buurt vertrekt vanuit haar eigen sterktes en uitdagingen, met als doel een duurzame gezondheidsverandering en meer welzijn.
Referenties
- Bartholomew Eldredge, L. K., Markham, C. M., Ruiter, R. A. C., Fernández, M. E., Kok, G., & Parcel, G. S. (2016). Planning health promotion programs: An Intervention Mapping approach (4th ed.). Wiley.
- Cox, F. M., Erlich, J. L., Rothman, J., & Tropman, J. E. (2004). Strategies of community organization: A bood of readings (3rd ed.). F. E. Peacock.
- McKnight, J. L., & Kretzmann, J. P. (2012). Mapping community capacity. Community organizing and community building for health (pp. 171–186). Rutgers University Press.
- Rothman, J., Ehrlich, J. L., & Tropman, J. E. Strategies of community intervention (7th ed., pp. 141–170). Eddie Bowers.
- Sallis, J. F., Cervero, R. B., Ascher, W., Henderson, K. A., Kraft, M. K., & Kerr, J. (2006). An ecological approach to creating active living communities. Annual Review of Public Health, 27, (297–322).
Auteur: Miranda Opstal (Universiteit Gent) met medewerking van de werkgroep gedragsinzichten