Wie alleen naar PISA-scores kijkt, ziet niet wat kinderen nodig hebben
De basisvaardigheden van onze leerlingen hebben een dieptepunt bereikt, zo blijkt uit de nieuwste PISA-resultaten. "Maar misschien is te weinig kennis niet het enige probleem, maar ook te weinig hónger naar kennis", schrijft Daan Gielen, expert mentaal welbevinden, in een opiniestuk.
Weinig onderwerpen brengen zoveel debat en zo weinig nuance op gang als de PISA-resultaten. Deels is dat terecht: gedegen onderwijs is een recht en geeft kinderen kans op een goede toekomst. Zoals minister Zuhal Demir al aanhaalde: het gebrek aan basisvaardigheden beïnvloedt niet enkel onze kenniseconomie, maar ook “hun persoonlijk geluk en hun gezondheid.”
"Een leerling die zich gesteund voelt en nieuwsgierig blijft, leert nu eenmaal makkelijker dan een leerling die dat niet doet"
Daan Gielen, expert mentaal welbevinden
Die basisvaardigheden en -kennis hebben dus een absoluut dieptepunt bereikt, aldus de PISA-resultaten. Of correcter: aldus de interpretatie die men er her en der aan geeft. Want op de resultaten zelf wil ik niet dieper ingaan. Het gaat om het frame dat mensen erover optuigen.
PISA kijkt namelijk niet alleen naar wiskunde, lezen en wetenschappen. Dezelfde bevraging brengt ook nieuwsgierigheid, doorzettingsvermogen en steun van thuis in kaart, stuk voor stuk factoren die achteruitgaan bij onze leerlingen. Toch verdwijnen ze in het debat naar de achtergrond, hooguit een bijzin waard. Terwijl ze net de voorspellers zijn van leerresultaten: een leerling die zich gesteund voelt en nieuwsgierig blijft, leert nu eenmaal makkelijker dan een leerling die dat niet doet.
Te weinig honger naar kennis
Van die drie verdient nieuwsgierigheid een aparte vermelding. Misschien is te weinig kennis niet het enige probleem, maar ook te weinig hónger naar kennis. Onze jongeren kregen eerst een pandemie op hun bord, daarna een oorlog in hun achtertuin, zien de wereld bestuurd worden door een handvol miljardairs en horen dat ze kunnen fluiten naar een pensioen later. Het is een boutade, maar de kern erachter is geen overdrijving: honger naar kennis en geloof in je eigen toekomst gaan hand in hand. Onderzoek toont zelfs dat hoge PISA-scores voor wetenschappen samengaan met een lagere interesse voor deze vakken: leerlingen die goed scoren, zijn vaak net minder gemotiveerd om er verder in te studeren. Wie enkel op de score jaagt, kan dus net die honger doden die je op lange termijn nodig hebt.
Leren en welbevinden zijn geen concurrenten
En daar wringt het schoentje. Het huidige PISA-debat wordt gevoerd alsof er een keuze moet gemaakt worden: ofwel focussen we op kennis, ofwel verliezen we ons in 'pretpedagogie' en welbevinden. Die tegenstelling is vals. PISA toont samenhang, geen oorzaak: de test kan niet aantonen dat 'pretpedagogie' de dalende scores verklaart, net zomin als hij kan aantonen dat een gebrek aan welbevinden dat doet. Wie met zoveel stelligheid één schuldige aanwijst, doet precies wat men de andere kant verwijt: een mening voor een vaststaand feit verkopen.
"Een leerling die zich veilig voelt, gezien wordt en steun ervaart, neemt kennis beter op"
Daan Gielen, expert mentaal welbevinden
Wat we wél weten, is dat leren en welbevinden geen concurrenten zijn, maar elkaar versterken. Een leerling die zich veilig voelt, gezien wordt en steun ervaart, neemt kennis beter op. Omgekeerd bouwt het opdoen van kennis en vaardigheden mee aan zelfvertrouwen en veerkracht. Dat betekent niet dat elke leertaak leuk moet zijn: tafels van vermenigvuldiging blijven basiswerk en dat mag soms saai of frustrerend zijn. Maar wie die moeilijke leerfase alleen moet doorworstelen - zonder nieuwsgierigheid, zonder een volwassene die mee-reguleert, zonder steun van thuis - geeft sneller op.
Dus ja, laten we het hebben over dalende basisvaardigheden. Maar laten we het evengoed hebben over dalende nieuwsgierigheid en goesting. Niet als voetnoot, maar als onderdeel van dezelfde analyse. Niet: kennis of welbevinden? Maar: wat hebben kinderen nodig om te kunnen leren, te groeien en met vertrouwen hun toekomst tegemoet te gaan?
Wie enkel naar de score kijkt en niet naar het kind erachter, zal keer op keer dezelfde krantenkoppen produceren, zonder ooit iets structureels op te lossen.
