Gezondheid zien we doorgaans als het tegenovergestelde van ziekte. Wanneer iemand ziek is, is er sprake van een (gediagnostiseerde) pathologie. Die kan fysiek of mentaal van aard zijn. Toch is gezondheid veel meer dan enkel de afwezigheid van ziekte.

Gezondheid is een complex en dynamisch begrip, dat zich niet in één adem laat noemen. Bovendien wordt gezondheid binnen verschillende stromingen en door verschillende auteurs anders gedefinieerd.  Hoe je naar gezondheid kijkt, heeft belangrijke implicaties voor hoe je aan gezondheidsbevordering doet. We zitten daarom de belangrijkste kenmerken van gezondheid, en hun implicaties voor gezondheidsbevordering, op een rij. 

Lichaam, geest en sociale relaties

Gezondheid slaat niet enkel op het lichamelijk functioneren, maar evengoed op iemands mentaal functioneren. Een persoon kan in optimale fysieke gezondheid verkeren en zich vitaal en vol energie voelen, maar kan tegelijkertijd mentaal moeilijkheden ervaren. Andersom kunnen patiënten met een fysieke, chronische aandoening zich toch mentaal goed voelen.

Op hun beurt kunnen fysieke en mentale gezondheid niet losgekoppeld worden van iemands sociale leefwereld. Verbonden zijn door sterke sociale relaties en kunnen participeren in de maatschappij zijn dan ook een uiting van een goede sociale gezondheid, en dragen er tegelijk bij tot fysieke en mentale gezondheid. 

Onderling beïnvloeden

Gezondheid kent dus drie dimensies - een fysieke, mentale en sociale - die elkaar vanzelfsprekend ook beïnvloeden. In de literatuur wordt dit ook wel het biopsychosociaal model van gezondheid genoemd. Vanuit dit model is gezondheid een holistisch begrip: het gaat over de mens in zijn geheel en vormt een belangrijke factor in zijn volledige en dagelijkse functioneren. In het werken aan gezondheid wordt steeds rekening gehouden met deze drie dimensies.

“Health is a state of complete physical, mental and social well-being and not merely the absence of disease or infirmity.” (WHO, 1946 )

Gezond zijn en gezond voelen

Hoe gezond iemand is, wordt niet enkel bepaald door de (biomedisch) meetbare status van het individu, maar evengoed door de beleving en ervaring, de perceptie van de (eigen) gezondheid. We spreken dan over welbevinden. Mensen kunnen sterk verschillen in het beleven van (on)gezondheid en in de waarde die ze aan gezondheid hechten.

Objectieve en subjectieve gezondheid Ook binnen de levensloop van een individu kan dit erg veranderen, door het natuurlijk verouderingsproces of door ingrijpende levensgebeurtenissen (vb. burn-out, verlies dierbare). Hoe iemand naar de eigen gezondheid kijkt, heeft een invloed op de leefstijlkeuzes die gemaakt worden. Daarom wordt in de preventieve gezondheidszorg zowel met de objectieve als de subjectieve gezondheid rekening gehouden.

The optimum state of health is the set of conditions that enable a person to work to fulfil her realistic chosen and biological potentials.” (Seedhouse, 1986)

Rekening houden met subjectieve gezondheid, en dus de relativiteit van het gezondheidsbegrip erkennen, hoeft gezondheidsbevorderaars zeker niet in de weg te staan van het streven naar een universele standaard op vlak van gezondheid: een gezonde fysieke en sociale omgeving voor iedereen, en voor elkeen dezelfde kansen om de eigen gezondheid positief te beïnvloeden.  

Gezondheid als positief begrip

Een klassieke biomedische visie op gezondheid vertrekt vanuit de pathogenese, of hoe ziektes ontstaan en zich ontwikkelen, en zal curatief en preventief inspelen op de risicofactoren onderliggend aan ziektes (vb. mondzorg, handhygiëne, …).

Gezondheid meer dan afwezigheid van ziekte 

Gezondheidsbevordering vertrekt vanuit een positieve invulling van gezondheid: de salutogenese. In deze visie staat het versterken van de determinanten van gezondheid – in plaats van het elimineren van de ziekterisico’s – centraal. Gezondheid wordt op die manier gezien als meer dan de afwezigheid van ziekte(risico’s), maar als de aanwezigheid van beschermende factoren van gezondheid.

Beschermende factoren gezondheid versterken 

Binnen deze opvatting van gezondheid wordt vooral ingezet op het versterken (via kennis en vaardigheden) van mensen om zelf gezonde leefstijlkeuzes te kunnen maken, alsook op het creëren van een omgeving die de gezondheid beschermt en ondersteunt. Deze aanpak is dus breder dan het wegwerken op ziekterisico’s, omdat ze inspeelt op een groter aantal gezondheidsdeterminanten, maar ook omdat ze zich richt naar een breder publiek (ook naar wie niet meteen een risico loopt op een ziekte). 

“Salutogenesis, the exploration of the origin of health, emphasising human strengths and not just weaknesses, human capacities and not just limits, well-being and not just illness.” (Antonovsky, 1996)

Gezondheid als middel tot zelfrealisatie

Een goede gezondheid geeft je de mogelijkheid om belangrijke levensdoelen te realiseren. Denk aan een job uitoefenen, reizen maken, spelen met (klein)kinderen, enzoverder. Het geeft je de kans om een eigen regie te voeren en zo een kwaliteitsvol leven na te streven.

“Health as a resource for everyday life” (WHO, 1986)

Hindernissen

Iemands gezondheidstoestand kan echter ook een hindernis vormen voor het realiseren van die levensdoelen. Zo kunnen fysieke en mentale aandoeningen het minder evident maken om deel te nemen aan sociale activiteiten, om de zorg voor (klein)kinderen op te nemen of een zinvolle dagbesteding uit te oefenen. Gezondheid zien we dus als een toestand die die het makkelijk, maar ook net moeilijk(er) kan maken om bepaalde levensdoelen te realiseren. 

Impact op je leven

‘Gezond zijn’ en ‘gezondheid ervaren’ hebben daarom ook te maken met hoe je, binnen de mogelijkheden en beperkingen die je gezondheidsstatus met zich meebrengt, vormgeeft aan je leven en met hoe je je persoonlijke levensdoelen daarop afstemt. Een fysieke of mentale aandoening heeft een impact op (één of meerdere dimensies van) iemands gezondheidstoestand, maar neemt niet weg dat iemand nog steeds gezondheid kan ervaren wanneer hij/zij erin slaagt levensdoelen bij te stellen en aan te passen aan de gezondheidstoestand. 

Gezondheid zelf in handen nemen?

Vanuit het opzicht dat gezondheid een middel tot het realiseren van levensdoelen is, wordt gestreefd naar het ‘empoweren’ van mensen om de determinanten van de eigen gezondheid zoveel als mogelijk in eigen handen te nemen. 

Dit wil echter niet zeggen dat mensen helemaal zelf instaan en verantwoordelijk zijn voor hun gezondheid. Ook biologische factoren (vb. erfelijke belasting), de organisatie van de gezondheidszorg (beschikbaarheid en toegankelijkheid van kwaliteitsvolle zorg), en de fysieke, sociaal-culturele, economische en politieke aspecten van de omgeving waarin je leeft (vb. de aanwezigheid van veilige fietspaden, de betaalbaarheid van gezonde voeding, de wetgeving omtrent de verkoop van tabak en alcohol aan minderjarigen, maar ook de bredere politieke en economische stabiliteit van het land of gebied waar men leeft) hebben een impact op de gezondheid. 

Gedeelde verantwoordelijkheid

Op dergelijke factoren heeft het individu vaak weinig vat. Gezondheid blijft dus een gedeelde verantwoordelijkheid tussen het individu en de bredere maatschappij. Voor gezondheidsbevordering impliceert dit een reikwijdte die het (gedrag van het) individu overschrijdt, en een breed arsenaal aan mogelijke omgevingsinterventies meeneemt. 

‘gezondheid als het vermogen zich aan te passen en een eigen regie te voeren, in het licht van de fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven’ (Huber et al., 2011)

Een onderdeel van een breder welzijn

Een kwaliteitsvol leven is voor iedereen een streefdoel. Gezondheid heeft hierin een belangrijke plaats. Maar welzijn kent naast gezondheid nog andere dimensies; zoals bijvoorbeeld veiligheid, respect, verbondenheid, en zelfbeschikking.

Gezondheid versus welzijn 

Dit betekent dat gezondheid een belangrijke dimensie is van welzijn, maar er geen synoniem van is. Gezondheid en andere dimensies van welzijn werken op elkaar in, en hebben ook een aantal gemeenschappelijke determinanten. Denk bijvoorbeeld aan gunstige sociale en materiële leef-, woon- en werkomstandigheden en een politiek-economisch stabiel klimaat. Deze zaken zijn bronnen van gezondheid, maar evengoed van bijvoorbeeld veiligheid, respect en zelfbeschikking.

Binnen gezondheidsbevordering ligt de focust uiteraard op gezondheid. Toch impliceert werken aan gezondheid ook vaak onrechtstreeks werken aan andere dimensies van welzijn – onder andere door in te zetten op gunstige leef,- woon- en werkomstandigheden.

Zonder te stigmatiseren

Een andere implicatie van ‘gezondheid als onderdeel van breder welzijn’ is dat we niet aan gezondheid werken ten koste van andere dimensies van welzijn. Een interventie die bepaalde groepen stigmatiseert, zal bijvoorbeeld mogelijk wel gezondheidswinst opleveren op populatieniveau, maar een negatieve impact hebben op het gevoel van de geviseerde groepen gerespecteerd te worden. Daarom vermijden we stigmatiserende interventies. En om dezelfde reden streven we er steeds naar dat interventies - indien mogelijk en indien de gezondheid van anderen niet in het gedrang komt - mensen hun keuzevrijheid zo veel mogelijk respecteren.

Referentielijst:

  • Antonovsky, A. (1996). The salutogenic model as a theory to guide health promotion 1 (Vol. 11). University Press. Retrieved from https://academic.oup.com/heapr...
  • Huber, M., Knottnerus, J. A., Green, L., van der Horst, H., Jadad, A. R., Kromhout, D., … Smid, H. (2011). How should we define health? BMJ (Clinical Research Ed.), 343. https://doi.org/10.1136/bmj.d4...
  • WHO. (1986). The Ottawa Charter for Health Promotion. World Health Organization. Retrieved from http://www.who.int/healthpromo...
  • Sartorius N. (2006). The meanings of health and its promotion, 47(4):662-4. 
  • Haverkamp, B. (2017). 'Gezondheid': voor iedere context een passend begrip? Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen, 95(6): 258-263.