Belgen zijn ongelukkiger dan ooit: werkloosheid weegt zwaar op mentaal welbevinden
Het geluksgevoel van de Belgen blijft onder druk staan. Bedroeg de gemiddelde score in 2020 nog 6,73 op 10, dan is dat vandaag gedaald naar 6,53. Veruit het minst gelukkig zijn mensen die werkloos of arbeidsongeschikt zijn. “Deze resultaten bevestigen dat het mentaal welbevinden van burgers een belangrijk aandachtspunt blijft, zeker bij mensen in maatschappelijk kwetsbare situaties, zoals werklozen”, zegt Annedore van Zalen van Gezond Leven. “Daarom ontwikkelden we voor hen eerder al ‘Krachtboom!’, een methodiek om hun veerkracht te versterken.”
Nee, gelukkig word je niet van het geluksonderzoek dat de UGent elk jaar samen met verzekeraar NN Insurance Belgium uitvoert. Belgen blijken immers ongelukkiger dan ooit. De gemiddelde geluksscore bedroeg in 2020 nog 6,73 op 10 en is sindsdien gedaald naar 6,53 vandaag, met een korte heropleving na de coronapandemie. Achter dat gemiddelde gaan echter grote verschillen schuil. Zo scoren mensen die werkloos of arbeidsongeschikt zijn ver onder dat nationale gemiddelde.
Een doel hebben, maakt gelukkig
Volgens de onderzoekers is de belangrijkste reden daarvoor niet hun financiële ontevredenheid. Wat ontbreekt zijn diepere factoren: autonomie, sociale verbondenheid, het gevoel ergens goed in te zijn en zingeving. Precies die factoren staan onder druk wanneer werk wegvalt. "Daar ligt een belangrijke beleidsuitdaging, zowel op vlak van reactivering als preventie", stelt professor Lieven Annemans (UGent). Zijn analyse maakt duidelijk dat werkloosheid niet alleen een economische uitdaging is, maar ook zwaar kan wegen op het mentaal welbevinden.
Een vicieuze cirkel van kwetsbaarheid
“De resultaten van dit onderzoek bevestigen dat het mentaal welbevinden van burgers een belangrijk aandachtspunt blijft en dat dit des te meer geldt voor mensen in maatschappelijk kwetsbare situaties, zoals werklozen”, zegt Annedore van Zalen, experte mentaal welbevinden. “Daarbij is het belangrijk te benadrukken dat verschillende kwetsbaarheden elkaar kunnen beïnvloeden en versterken.”
“Enerzijds leiden mentale klachten vaak tot werkloosheid en armoede. Maar anderzijds heeft wie in armoede leeft een groter risico op mentale problemen”
Annedore van Zalen, experte mentaal welbevinden
“Zo werkt de relatie tussen mentale klachten (bv. somberheid, stressgevoeligheid of gevoelens van hopeloosheid) en socio-economische status in twee richtingen. Enerzijds leiden mentale klachten vaak tot werkloosheid of een verminderd inkomen en op langere termijn tot armoede. Anderzijds lopen mensen die in armoede leven een groter risico om mentale gezondheidsproblemen te ontwikkelen. Deze wisselwerking creëert een neerwaartse spiraal die moeilijk te doorbreken valt.”
Meer risico’s, minder hulp
Wanneer verschillende kwetsbaarheden samenkomen, zoals bij werkloosheid, maar ook bij wonen in een achtergestelde buurt, een beperkt sociaal netwerk, taalbarrières of een beperkte opleiding, stapelen de risico’s zich op terwijl de beschikbare hulpbronnen net afnemen. Voor mensen in maatschappelijk kwetsbare situaties is het niet alleen moeilijker om stappen te ondernemen om zichzelf beter te voelen (bv. door het praten met vrienden of familie, naar buiten te gaan in de natuur, emoties te reguleren, ...), maar ook om (psychologische) hulp te zoeken. “Niet omdat ze er minder nood aan hebben, maar omdat financiële zorgen, beperkte sociale steun en dagelijkse stressoren al veel mentale ruimte innemen”, zegt Annedore.
“Ook de bredere omgeving waarin mensen leven, wonen en werken speelt een cruciale rol”
Annedore van Zalen, experte mentaal welbevinden
“In die context is het belangrijk dat begeleiding laagdrempelig en toegankelijk is en niet uitsluitend focust op problemen, maar ook op beschermende factoren, zoals veerkracht, verbondenheid en zelfvertrouwen. Tegelijk reikt de oplossing verder dan individuele begeleiding alleen: ook de bredere omgeving waarin mensen leven, wonen en werken speelt een cruciale rol.”
Hoe helpt Gezond Leven mentaal welbevinden versterken?
Vanuit Gezond Leven zetten wij sterk in op mentaal welbevinden, met bijzondere aandacht voor mensen in maatschappelijk kwetsbare situaties en met de geluksdriehoek als inhoudelijk kader. Zo geven we begeleiders handvaten om meer aandacht te hebben voor mentaal welbevinden. Een concreet voorbeeld hiervan is Krachtboom!, een methodiek die we in 2023 lanceerden als onderdeel van het Vlaams actieplan suïcidepreventie. Krachtboom! wil de veerkracht van werklozen en jongeren zonder diploma of job (NEET) versterken. De methodiek werd ontwikkeld door de doelgroep in samenwerking met onder meer trajectbegeleiders, jobcoaches, maatschappelijk werkers en begeleiders in de sociale economie.
"Wat een ontdekking! Ik heb meer hulpkanalen dan ik dacht!"
Deelnemer pilootproject Krachtboom!
“Met de boom als metafoor brengen deelnemers hun levenspad, vaardigheden, waarden en ondersteunende relaties in kaart”, legt Annedore uit. “De focus verschuift van problemen naar positieve levenservaringen, zonder de moeilijkheden uit de weg te gaan. Zo worden veerkracht, copingvaardigheden en het gevoel van zelfredzaamheid versterkt: factoren die cruciaal zijn voor een duurzame stap naar werk of zinvolle dagbesteding.”
Ook rol voor beleidsmakers
“Mentaal welbevinden versterken vraagt om een aanpak die verder gaat dan het wegwerken van problemen”, aldus Annedore nog. “Het vraagt om aandacht voor wat mensen draagkracht geeft, ook en vooral wanneer het leven tegenzit. Dat inzicht vraagt niet alleen iets van begeleiders op het terrein, maar ook van beleidsmakers. Want individuele begeleiding alleen volstaat niet zolang de bredere omgeving ongelijke kansen creëert. Onderzoek zoals dat van UGent en NN Insurance Belgium helpt om die blinde vlekken zichtbaar te maken en beleidskeuzes te onderbouwen die mentaal welbevinden structureel versterken.”
Meer weten?
Alle materialen van Krachtboom! zijn gratis beschikbaar op gezondleven.be/projecten/krachtboom.
Ons volledige aanbod rond mentaal welbevinden vind je op gezondleven.be/themas/mentaal-welbevinden.
Voor meer informatie: annedore.vanzalen@gezondleven.be
