Toegankelijk groen
Gezond voedingsaanbod toevoegen
Stimuleren van actieve verplaatsingen
Stimuleren van actieve vrije tijd
Beelden gemaakt door Atelier Romain.
Info over de interventie
Wat?
Toegankelijk groen speelt een sleutelrol in het creëren van een gezonde publieke ruimte. Groene plekken zoals parken, plantsoenen, groene pleinen en boomrijke straten dragen bij aan zowel fysieke als mentale gezondheid. Toegankelijk groen gaat daarbij niet enkel over de aanwezigheid van groen, maar ook over de bereikbaarheid, bruikbaarheid en inclusiviteit ervan: groen moet nabij zijn, veilig toegankelijk, aantrekkelijk ingericht en bruikbaar voor verschillende doelgroepen.
Ambities voor toegankelijk groen worden sinds januari 2024 vertaald naar de Vlaamse groennorm: elke woning heeft nood aan minstens drie zichtbare bomen, 30% klimaatgroen in de omgeving en toegankelijk groen op 300 meter. Het doel van de groennorm is niet alleen het vergroten van de levenskwaliteit en gezondheid van de mens, maar ook van de natuur waar de mens deel van uit maakt.
Welke drempels tot toegang worden verlaagd?
Groen en natuur in de publieke ruimte zorgen voor een gezondere leefomgeving voor buurtbewoners. Dit is extra relevant voor mensen in maatschappelijk kwetsbare situaties, die klein wonen en niet over een eigen groene ruimte (tuin) beschikken. Eetbaar groen in de publieke ruimte (bv. plukgroen, samentuin, ...) kan ook helpen om de drempel tot een toegankelijk en betaalbaar gezond voedselaanbod te verlagen. De Vlaamse groennorm houdt rekening met de bevolkingsdichtheid en de sociaaleconomische status van deelgebieden zodat deze als eerste kunnen worden aangepakt.
Antwoord op (gezondheids)uitdagingen?
Toegankelijk groen biedt tal van gezondheidsvoordelen. Het zorgt voor een aangename ruimte die beweging, ontmoeten en ontspanning stimuleert, wat positieve effecten heeft op ons fysiek en mentaal welbevinden. Wetenschappelijk onderzoek bevestigt steeds vaker de positieve impact van groen op onze gezondheid. We weten dat verschillende vormen van contact met groen – van een blik door het raam tot actief tuinieren en wandelen in de natuur – ons welbevinden beïnvloeden en stress kunnen verminderen. Naast de positieve impact op ons beweeggedrag en op de mentale gezondheid in het algemeen, biedt groen ook tal van andere natuurvoordelen die gerelateerd zijn aan onze gezondheid. Denk aan filtering van luchtvervuiling, geluidsbuffering, waterbuffering, verkoeling en het versterken van natuur en biodiversiteit. Het OneHealth principe onderstreept dat de gezondheid van mensen nauw verbonden is met de gezondheid van de natuur (dieren, planen, milieu). Inzetten op gezonde ecosystemen betekent ook inzetten op de gezondheid van mensen.
Uitvoering van de interventie
Randvoorwaarden?
Een belangrijke randvoorwaarde bij de inrichting van toegankelijk groen is de ecologische en klimaatkwaliteit. Kies bijvoorbeeld voor inheemse soorten die aangepast zijn aan de standplaats. Zorg dat bomen, struiken en hun wortels de nodige ruimte krijgen. Ga voor variatie in beplanting en een onderhoudsvriendelijk en ecologisch beheer.
Ook de nabijheid, bereikbaarheid en gebruikswaarde van toegankelijk groen zijn belangrijke randvoorwaarden. Denk bijvoorbeeld aan een barrièrevrije toegang voor ouderen of mensen met een beperking en koppel toegankelijk groen aan het trage netwerk voor wandelaars en fietsers. Ontwerp voor verschillende leeftijden en gebruikers. Niet alles moet hierbij op voorhand bepaald of strak afgebakend te zijn. Geef ruimte voor eigen invulling (natuurlijk spelen, open terreinen waar verschillende soorten van activiteiten kunnen plaatsvinden, ...). Zorg voor een gevarieerde en aantrekkelijke inrichting (bv. met zitplaatsen, schaduw, speel- en ontmoetingsplekken, een variatie in groenstructuren).
Koppelkansen?
Investeringen in groene inrichting voor de gezondheid kunnen gekoppeld worden aan verschillende andere ruimtelijke of maatschappelijke opgaven, zoals:
- klimaatadaptatie (groene publieke ruimte inzetten voor waterbuffering en verkoeling en ontharding combineren met vergroening);
- de natuurwaarde versterken;
- mobiliteit en veilig zacht verkeer (bv. groene corridors langs fiets- en wandelroutes, groen ingerichte straten als onderdeel van een autoluw netwerk en groene beweegroutes);
- sociale cohesie (bv. gemeenschappelijke tuinen, participatief groenbeheer);
- kwalitatieve kernversterking (groene inrichting meenemen in verdichtingsprojecten, groene pleinen, pocket parks, gevelgroen in dense wijken, …).
Buurten met een grote nood aan groenvoorziening voor de gezondheid, zijn vaak ook buurten met hoge klimaatrisico’s, zoals hitte en overstromingen. Bekijk op voorhand waar de verwachte klimaatrisico’s het grootste zijn en hoe toegankelijk groen hierin een bijdrage kan leveren.
Quick win?
Toegankelijk groen kan op veel manieren vorm krijgen.Kleinschalige ingrepen kunnen al een verschil maken, zoals gevelgroen (of hierin ondersteunen in aanleg of financieel), zitgelegenheden in de schaduw in bestaande parken, pocket parks of ‘kleine wildernissen’ op restpercelen, tijdelijke groeninrichting van straten (in afwachting van nieuwe ontwikkelingen), ontharden van delen van pleinen, parkeerterreinen en te brede straten, ...
Strategische interventie?
Langetermijnmaatregelen voor toegankelijk groen, met structurele impact, hangen samen met een duidelijke visie over groeninrichting. Dit kan op verschillende manieren vorm krijgen, zoals:
- een groenplan voor gemeente, stad of dorp. Het versterken van groenblauwe verbindingen voor natuur en klimaat wordt hierbij gekoppeld aan groene recreatieve netwerken en gezondheidsbevordering, waarbij parken en andere groene ontmoetingsplekken met elkaar worden verbonden tot een ecologisch beweegnetwerk;
- de groennormen toepassen in ruimtelijke planning door een minimale groenvoorziening in te plannen en de groennorm mee te nemen in elk nieuw ontwikkelingsproject;
- structurele onthardingsprogramma’s opzetten om verharding in de publieke ruimte te verminderen. Hierbij is het minstens zo belangrijk om bijkomende verharding maximaal te beperken;
- groene infrastructuur en natuuroplossingen overkoepelend inzetten als antwoord op uitdagingen zoals verkeersveiligheid, klimaatadaptatie, luchtzuivering, buffering van industriegebieden, ... eerder dan enkel voor technische oplossingen te gaan.
Inspirerende voorbeelden
Groenblauwe ruimtes als bouwsteen van gezonde en veerkrachtige leefomgevingen
Dit uitgebreide handboek geeft wetenschappelijke en praktische inzichten over waarom, wat en hoe we gezondheidswinsten kunnen realiseren en gezondheidsrisico’s kunnen beperken door in te zetten op kwaliteitsvolle groene en blauwe ruimtes in en nabij leefomgevingen. De focus beperkt zich hierbij niet tot een strikte stedelijke omgeving, maar ook landelijke woonkernen worden betrokken. Het handboek reikt lokale besturen en gezondheidsprofessionals handvaten en strategische ingrepen aan om een consistent beleid te kunnen voeren dat inzet op groenblauwe ruimtes als bouwsteen van gezonde en veerkrachtige leefomgevingen. Meer info hier.
Beeld uit het handboek (BUUR – KENTER – NBSI i.o.v. Departement Zorg en Departement Omgeving)
Tegelwippen is goed voor onze gezondheid
Het Vlaams Kampioenschap Tegelwippen heeft ontharden de voorbije jaren bekend gemaakt en het concept is meer en meer ingeburgerd. Ook tegelwippen? Op de website van het VK Tegelwippen vind je inspiratie voor burgers, bedrijven, organisaties of lokale besturen (zoals lokale campagnes en de tegeltaxi). Er worden ook enkele voorbeelden uitgelicht die expliciet het nut van tegelwippen aantonen in relatie tot onze gezondheid. Meer info hierover vind je onder andere hier.
Groene schoolomgevingen en klimaatspeelplaatsen
Zoals in veel scholen, was de speelplaats van de Sint-Paulusschool bijzonder troosteloos ingericht, met de typische 30×30 betontegels. Kinderen, ouders en leerkrachten droomden van speelheuvels, speelgroen en natuurlijke materialen. In 2020 is het schoolplein op een avontuurlijke wijze heringericht. Het project was een van de 23 geselecteerde projecten voor de Proeftuinen Ontharding van het Vlaams Departement Omgeving. Groene schoolomgevingen worden extra interessant wanneer ze ook buiten de schooluren worden opengesteld voor de buurt. In het voorbeeld van Sint-Paulus wordt dit in de praktijk gebracht via een reserveringssysteem en waarborg. © Sint-Paulus Kortrijk
Nog meer interessante voorbeelden van onthardingsprojecten vind je bij de proeftuinen ontharding.
Moermanpark Roeselare: van historisch grijs naar nieuw groen
Het Moermanpark is ontstaan vanuit een omvorming van een parking van ongeveer 1 hectare tot een klimaatbestendig park met kansen voor ontmoeting, sport en spel. Zo transformeerde de parking door ontharding tot een grote koeltezone, een groenblauwe long in het verlengde van de Ronde Kom en de Kleine Bassin, op een steenworp van het kernwinkelgebied. Meer info over dit project vind je hier.
Bron van de foto: omgeving.vlaanderen.be
Bloem+Bos: van ziekenhuiscampus naar een duurzaam gezondheidspark
Op de campus van Ziekenhuis Oost-Limburg (ZOL) wordt de natuur ingeschakeld om mensen gezonder te maken. Gazons zijn omgevormd tot bloemrijke graslanden, een biologische snijbloementuin met plaats voor workshops en therapie, een wadi voor infiltratie van regen, een toegankelijke fruitboomgaard voor de pluk van klein fruit, een speelbos en wandelroutes die de campus met het omringende groen verbinden. Het project beoogde de realisatie van een omgeving die bijdraagt aan gezondheid, genezing en welzijn. Bloem+Bos kwam tot stand met een subsidie van Agentschap Natuur en Bos en is ontstaan uit de samenwerking tussen ZOL, UCLL, HBO Verpleegkunde (die samen LiZa vormen), kinderdagverblijf Wombat, KPC, Regionaal Landschap Kempen en Maasland, Veldkleur en Stad Genk. Beeld van het Masterplan Bos + Bloem (bron: natuurenbos.be)
Belevingspleintjes
Op vier locaties in de Turnhoutse binnenstad is een belevingspleintje ingericht. Het toegankelijke groen wordt hierbij heel sterk gekoppeld aan een kindvriendelijke publieke ruimte en veilige mobiliteit. De pleintjes zijn bereikbaar via trage wegen, een fietsstraat, een veilige oversteekplaats, … en ze hebben verschillende speel- en ontmoetingsmogelijkheden. De belevingselementen zetten aan tot spel en spelen in de natuur, ze creëren een rustplek en ze brengen een groen accent in.
Meer informatie: https://ksmagazine.org/2021/12/14/turnhout-kindvriendelijke-publieke-ruimte-in-beleid-en-praktijk/
© Belevingspleintje ingericht als hangplek voor jongeren (Stad Turnhout)