Hiv-preventie bij Latijns-Amerikaanse mannen die seks hebben met mannen: "Begin niet met je oplossing, begin met je doelgroep"
Latijns-Amerikaanse mannen die seks hebben met mannen (MSM) komen opvallend vaak terug in de hiv-cijfers. Voor Sensoa was dat voldoende aanleiding om deze nieuwe doelgroep beter te leren kennen. Niet door meteen een campagne uit te rollen, maar door eerst te luisteren: wie zijn deze mensen, welke drempels ervaren ze en wat hebben ze nodig om hun seksuele gezondheid te beschermen?
“Als je preventief wil werken en wil sensibiliseren, moet je eerst goed begrijpen wat mensen precies nodig hebben”, zegt Veerle Doossche, beleidsmedewerker soa’s en hiv bij Sensoa. “Anders verzin je zelf iets en hoop je maar dat het aanslaat. Om MSM te bereiken, startten we daarom niet met een vooraf bedachte oplossing, maar gingen we in gesprek met de doelgroep zelf, met organisaties die al contact met hen hebben en met terreinwerkers die hen kennen. Pas daarna ontwikkelden we een eerste interventie: een kleine, discrete folder die mensen de weg wijst naar soa-testen, PrEP (pre-expositie profylaxe; een medicijn dat een hiv-infectie kan voorkomen), hiv-medicatie en ondersteuning.”
Waarom richten jullie zich specifiek op Latijns-Amerikaanse MSM?
“Omdat uit de hiv-cijfers van Sciensano blijkt dat zij een opvallend grote groep vormen binnen de nieuwe hiv-diagnoses. Het gaat bij Latijns-Amerikaanse MSM niet om één homogene groep. Sensoa zag onder meer nieuwkomers uit landen zoals Brazilië en Colombia, mensen zonder ziekteverzekering of verblijfsdocumenten, mannen en transvrouwen die sekswerk doen, en mensen die hun weg in de Belgische gezondheidszorg nog niet vinden. Vaak spreken ze (in het begin) vooral Spaans of Portugees, wat voor een taalbarrière kan zorgen. Voor nieuwkomers spelen bovendien dringende zorgen zoals werk, woonst en papieren mee. Seksuele gezondheid staat dan niet altijd bovenaan de prioriteitenlijst.”
“We zijn gaan praten met mensen uit de doelgroep zelf. Niet om meteen een oplossing te testen, maar om beter te begrijpen wat er achter de verhoogde hiv-cijfers zat”
Veerle Doossche, beleidsmedewerker soa’s en hiv bij Sensoa
Kenden jullie deze doelgroep al?
“Nee. Sensoa werkt al langer rond hiv- en soa-preventie bij Vlaamse MSM en bij Afrikaanse gemeenschappen. Maar Latijns-Amerikaanse MSM en hun noden kenden we minder goed. Wie zijn deze mensen? Hoe vinden ze hun weg in België? Waar botsen ze op? Dat moesten we eerst begrijpen.”
Hoe hebben jullie dat aangepakt?
“We zijn gaan praten met mensen uit de doelgroep zelf en met organisaties die hen al bereikten. Niet om meteen een oplossing te testen, maar om beter te begrijpen wat er achter de verhoogde hiv-cijfers zat. Het was belangrijk om niet alleen losse indrukken te verzamelen. Daarom werkten we met een interviewleidraad. In die gesprekken vroegen we onder meer hoe mensen in België waren beland, of ze zich deel voelden van een gemeenschap, waar ze informatie zochten, hoe ze keken naar condoomgebruik, of ze PrEP kenden en wat hen tegenhield om zich te laten testen of hiv-zorg te gebruiken. In plaats van te vertrekken van wat wij dachten dat het probleem was, konden we zo aftoetsen welke drempels voor deze doelgroep écht speelden. Ging het over weinig kennis? Over onveilige seks? Over geen toegang tot zorg? Over geld? Over taal? Over stigma? Of over een combinatie van dat alles?”
“De drempel zat vooral in de toegang tot het Belgische gezondheidssysteem: ze weten niet waar ze terechtkunnen en ze hebben niet altijd de financiële middelen”
Veerle Doossche, beleidsmedewerker soa’s en hiv bij Sensoa
Welke drempels kwamen naar boven in de gesprekken?
"Het grootste probleem was niet dat mensen niets wisten over hiv of PrEP. Veel deelnemers kenden PrEP en wilden het ook gebruiken. De drempel zat vooral in de toegang tot het Belgische gezondheidssysteem: ze weten in het begin niet waar ze terechtkunnen en ze hebben niet altijd de financiële middelen. Er zijn bijvoorbeeld mensen die hiv hebben en in België aankomen met één doosje medicatie uit hun thuisland. En dan beseffen ze dat hiv-medicatie hier niet zomaar gratis is als je geen ziekteverzekering hebt. Voor wie geen Nederlands spreekt en het systeem van dringende medische hulp of een requisitorium (een betalingsverbintenis van Fedasil) niet kent, wordt de weg naar zorg erg complex. Ook hulpverleners in opvangcentra hebben hier niet altijd voldoende kennis over. Hierdoor kan iemand in theorie recht hebben op zorg, maar er in de praktijk toch niet geraken.”
Welke informatie hadden deze mensen vooral nodig?
“Hun vraag was eigenlijk heel praktisch: waar kan ik gratis of anoniem testen? Waar vind ik PrEP? Waar kan ik hiv-medicatie krijgen? Welke organisaties kunnen mij helpen als ik geen ziekteverzekering heb? Dat inzicht veranderde de focus van de toekomstige interventie. We dachten eerst sterk vanuit hiv-preventie en PrEP. Maar het had weinig zin om nog eens uit te leggen dat condooms belangrijk zijn als mensen zelf aangeven dat ze dat wel weten. Hun vraag was: ‘Zeg ons waar we hulp kunnen krijgen’. Daarom werd deze interventie geen algemene brochure over veilige seks, maar een wegwijzer naar zorg: waar kan je terecht, wat kan je vragen en welke organisaties kunnen je ondersteunen?”
Hoe hebben jullie een folder samengesteld die ook echt beantwoordt aan de noden van de doelgroep?
“Na de interviews hebben we met een werkgroep van vijf mensen uit de doelgroep de resultaten overlopen en hen gevraagd wat er zeker in moet, via welk medium ze informatie willen krijgen en hoe het er moet het zien.”
“Mensen nemen niet graag zichtbaar iets mee over seks. Daarom moest het formaat ongeveer zo groot zijn als een bankkaart”
Veerle Doossche, beleidsmedewerker soa’s en hiv bij Sensoa
“Hun voorkeur ging eigenlijk naar korte video’s of reels. Die kan je makkelijk doorsturen via WhatsApp of sociale media en het vraagt minder leeswerk dan een brochure. Maar door tijdsgebrek kozen we toch voor een folder, maar dan wel één die sterk op maat werd gemaakt. Zo bestaat die in het Latijns-Amerikaans Spaans en Portugees. Hij zit in een klein houdertje, samen met een condoom en glijmiddel. Ook het formaat was een voorstel van de werkgroep. Mensen nemen niet graag zichtbaar iets mee over seks of seksuele gezondheid. Ze wilden iets dat je makkelijk kan meenemen zonder dat iedereen ziet waarover het gaat. Daarom moest het ongeveer zo groot zijn als een bankkaart.”
Hoe zorgden jullie dat mensen wilden deelnemen aan de gesprekken?
“We vertrokken vanuit vertrouwen en bestaande netwerken. De mensen die we geïnterviewd hebben, bereikten we vooral via organisaties die al contacten hadden met de doelgroep (bv. Boysproject en Violett) of via Sensoa-terreinwerkers die de doelgroep persoonlijk kenden. Vertrouwen zat daarbij in kleine keuzes. Eén focusgroep ging bijvoorbeeld door bij Boysproject, een organisatie voor mannelijke en transsekswerkers, op een moment waarop die mensen daar sowieso al kwamen. Je moet goed nadenken over wanneer je zoiets doet. Is er op dat moment geen Latino-feestje? Kunnen mensen er geraken? Is er eten? Dat zit allemaal in de details. Locatie, timing, vervoer, vergoeding, eten en anonimiteit maken een verschil.”
Hoe bereikt de folder nu de juiste mensen?
“We verspreiden de brochure niet alleen via organisaties die de doelgroep al kent. Die zijn belangrijk, maar daar gaan ze al naartoe. We willen net ook mensen bereiken die die organisaties nog niet kennen. Daarom gebruikten we verschillende kanalen: organisaties, terreinwerk, asielcentra, inburgeringsorganisaties, queer feestjes, Latino-feestjes, sociale media en peer-to-peer netwerken. Veel gaat via mond-tot-mondreclame. Iemand krijgt de folder en geeft die door. Of zegt: ‘Daar kunnen ze je helpen’.”
Hoe weten jullie of de brochure werkt?
“Dat weten we nog niet helemaal. De mensen uit de werkgroep vonden de folder duidelijk en aantrekkelijk, maar we moeten nu zien of de bredere doelgroep hem ook gebruikt. We verzamelen feedback tijdens terreinwerk en bij organisaties die de folder uitdelen. Vinden mensen dit nuttig? Zouden ze het doorgeven aan vrienden? Helpt het om te weten waar ze terechtkunnen? Later willen we graag korte video’s of reels maken, maar we willen eerst weten wat de folder oplevert. Het is een pilootproject. Het kan zijn dat mensen vooral het condoom meenemen en de folder weggooien. Dan leren we daaruit.”
Is een folder voldoende om het gedrag te veranderen?
“Nee, dat is maar één onderdeel. Als je wil dat mensen PrEP gebruiken, moet PrEP ook laagdrempelig beschikbaar zijn. Anders blijft het bij informatie. We kijken bewust naar verschillende soorten drempels. Niet alleen naar kennis of motivatie, maar ook naar sociale normen, stigma, taal, geld en toegankelijkheid van zorg. Als je alleen inzet op kennis, mis je veel. Iemand kan perfect weten wat PrEP is en het toch niet gebruiken omdat het te duur is of omdat die niet weet waar hij terechtkan. Daarom werken we ook op andere sporen: we pleiten voor eenvoudigere dringende medische hulp, betere toegang tot PrEP, meer kennis bij hulpverleners en minder stigma.”
“Je weet niet wat werkt als je het niet bevraagt. Een eerste interventie hoeft niet perfect te zijn”
Veerle Doossche, beleidsmedewerker soa’s en hiv bij Sensoa
Wat kunnen andere organisaties hieruit meenemen?
“Begin niet met je oplossing. Begin met je doelgroep. Praat met de mensen zelf en met organisaties die hen al bereiken. Laat hen meebepalen wat nodig is, welke woorden je gebruikt, welke beelden werken en via welke kanalen je iets verspreidt. Je weet niet wat werkt als je het niet bevraagt. Een eerste interventie hoeft niet perfect te zijn. Zie het als een try-out.”
Zelf aan de slag met gedragsverandering en impactmeting?
Ontdek het Gedragswiel, en de filtertool met gedragsveranderingstechnieken.