Werk maken van een gezonde buurt? Genk deed het met de toolbox Gezonde Publieke Ruimte
Hoe maak je werk van een gezondere buurt waar gezond leven vanzelfsprekend wordt? Stad Genk zocht het uit in de wijk Winterslag met behulp van de toolbox Gezonde Publieke Ruimte. “De buurtscan hielp ons om anders naar de wijk te kijken”, zegt wijkmanager Daan Symons.
Twee jaar geleden ging Genk samen met het Vlaams Instituut Gezond Leven aan de slag met het stappenplan van de Toolbox Gezonde Publieke Ruimte. Met de buurtscan werd de voedselomgeving, de beweegomgeving en de kwetsbaarheid van de buurt in kaart gebracht. Via een participatietraject met buurtbewoners werden vervolgens acties geformuleerd voor een gezondere publieke ruimte die aanzet tot gezonder eten en meer beweging. Maar wat leverde dat traject uiteindelijk op voor Genk? Welke acties werden omgezet in de praktijk? En wat kunnen andere lokale besturen hieruit meenemen? Wijkmanager Daan Symons en projectmedewerker gezondheidszorg Cinta Moors leggen uit.
Een nieuw perspectief op de wijk
Voor Genk was één van de grootste winsten dat het traject een nieuw perspectief bood op de wijk. “De buurtscan hielp ons om anders naar Winterslag te kijken”, vertelt Daan. “Zeker het meenemen van de voedselomgeving in de analyse voegde een extra dimensie toe aan onze werking. Hier hadden we voordien weinig aandacht voor. Winterslag bleek zich in een diep voedselmoeras te bevinden, met vooral een aanbod van ongezonde voeding. Omdat we ons ook in een kwetsbare wijk bevinden, is het extra belangrijk om hierbij stil te staan. De inwoners van deze wijk zijn voor hun voeding immers sterk aangewezen op de verkooppunten die ze op wandelafstand kunnen vinden.”
Een voedselmoeras is een omgeving waar ongezonde voeding overal aanwezig en makkelijk toegankelijk is, terwijl gezonde keuzes veel minder zichtbaar of bereikbaar zijn. Sciensano bracht voor Vlaanderen de voedselmoerassen in kaart. Meer informatie hierover vind je in deze studie.
Samenwerking als sleutel
Door gesprekken met bewoners en partners werden de drempels en kansen in de wijk duidelijk. Maar minstens zo belangrijk: het thema gezondheid kwam nadrukkelijker op de agenda te staan. “Medewerkers uit verschillende diensten en partnerorganisaties gingen met elkaar in gesprek over onderwerpen zoals gezonde voeding, beweging en de inrichting van publieke ruimte”, zegt Cinta. “Daardoor leeft het thema vandaag sterker in de dagelijkse werking van verschillende diensten en partners. Ook in kleine dingen is dat zichtbaar. Bij activiteiten en evenementen wordt vaker nagedacht over het aanbod: zo wordt er bewust gekozen voor water en fruit tijdens de buitenspeeldag, het fietsfestival en de burenbabbels. Partners worden ook gestimuleerd om gezonde keuzes aan te bieden. Zo organiseert Saamo een bewegingstraject met een gezonde picknick, gekoppeld aan infosessies van een bewegingscoach.”
“De samenwerking tussen verschillende partners in de wijk was een belangrijke meerwaarde van het traject”
Cinta Moors, projectmedewerker preventieve gezondheidszorg
“Een belangrijke meerwaarde van het traject was de samenwerking tussen verschillende partners in de wijk. In Genk werken wijkteams waarin onder andere buurtopbouwwerk, jeugdwelzijnswerk en sociale organisaties (Community Health Work, straathoekwerk, team Welzijn en Campus O3) samenkomen. Het traject bood een kader om met die partners diepgaander te praten over gezondheid en leefomgeving. Daardoor ontstond een gedeeld bewustzijn dat ook vandaag nog doorwerkt in activiteiten en projecten.”
Concrete realisaties op het terrein
Er werd dankzij dit traject ingezet op enkele kleine aanpassingen in de publieke ruimte die toch een belangrijk effect op de gezondheid hebben. “In nieuwe speel- en sportruimtes wordt nu bewuster nagedacht over hoe mensen elkaar kunnen ontmoeten”, weet Daan. “Niet enkel in de wijk Winterslag, maar ook daarbuiten. In plaats van alleen klassieke zitbanken wordt bijvoorbeeld vaker gekozen voor picknickbanken, zodat bewoners spontaan samen kunnen zitten en eten. Bij buurthuizen werden ook extra fruitbomen aangeplant en kruiden voorzien.”
“Een ander mooi voorbeeld van een concreet resultaat van het traject in Genk is de buurttuin” vertelt Daan. “De tuin bestond al, maar was vooral weinig zichtbaar en werd nauwelijks gebruikt. Intussen is er externe financiering gevonden om de tuin verder uit te bouwen, onder andere via workshops over tuinieren in samenwerking met Velt vzw. Zo groeit de buurttuin verder uit tot een plek waar gezonde voeding, ontmoeting en buurtwerking samenkomen.”
"Een mooi voorbeeld van een concreet resultaat is de buurttuin: een plek waar gezonde voeding, ontmoeting en buurtwerking samenkomen.”
Daan Symons, wijkmanager Genk West
Niet alle acties die als concrete voorstellen uit het participatietraject kwamen, zijn even eenvoudig om te realiseren. “Sommige voorstellen botsen op praktische of financiële drempels. Denk aan grotere mobiliteitsingrepen of infrastructuurwerken”, zegt Daan. “Ook voorstellen voor nieuwe initiatieven zoals buurtrestaurants of meer structurele voedselprojecten vragen veel organisatie en capaciteit. In tijden van budgettaire druk is het voor lokale besturen niet altijd evident om daar meteen middelen voor vrij te maken. Dat betekent echter niet dat deze ideeën verloren gaan. Soms is het vooral een kwestie van timing: wanneer er later kansen of middelen ontstaan, kan er opnieuw naar deze ideeën worden teruggegrepen.”
Inspiratie voor andere gemeenten
"Het traject van Genk toont dat je met de toolbox Gezonde Publieke Ruimte belangrijke stappen kan zetten om gezondheid sterker op de agenda te plaatsen over beleidsdomeinen heen. We noemen dit ook wel ‘Health in All Policies’", vertelt Kirsten Bomans, medewerker gezonde publieke ruimte bij het Vlaams Instituut Gezond Leven. “De buurtscan biedt een nieuw perspectief op de wijk en het participatietraject zorgt ervoor dat de acties die eruit voortvloeien gedragen worden door de buurtbewoners. Natuurlijk is het wel belangrijk om een duidelijk verwachtingspatroon te scheppen. Niet alles kan snel gerealiseerd worden, maar soms kunnen ook kleine acties al een groot verschil maken.”
Waarom is een gezonde publieke ruimte zo belangrijk voor ons eet- en beweeggedrag?
Ongeveer de helft van de Belgische bevolking heeft overgewicht, waarvan 18% obesitas. Overgewicht en obesitas zijn belangrijke risicofactoren voor bijvoorbeeld hart- en vaatziekten en de ontwikkeling van kanker. Wanneer het over overgewicht gaat, wordt de verantwoordelijkheid vaak vooral gelegd bij het individu en de eigen keuze voor gezond eten en voldoende beweging. Maar ook de omgeving waarin we leven beïnvloedt sterk hoe vanzelfsprekend gezond gedrag wordt. Goede fietspaden maken actieve verplaatsingen bijvoorbeeld aantrekkelijker en een toegankelijk aanbod aan gezonde voeding ondersteunt gezonde keuzes.
Wil je als lokaal bestuur zelf nadenken over hoe je de omgeving zo kan inrichten dat de gezonde keuze de makkelijkste wordt? Gezond Leven kan jullie ondersteunen om met de Toolbox Gezonde Publieke Ruimte aan de slag te gaan. Neem contact op met kirsten.bomans@gezondleven.be voor meer informatie!