Werelddag van Verzet tegen Armoede: arm maakt ziek, ziek maakt arm

“Ik zat in een collectieve schuldregeling door opgebouwde schulden van mijn ex-partner. Daardoor moest ik elke week kiezen: besteed ik mijn geld aan eten of betaal ik mijn medicatie? Betaal ik mijn energierekening of koop ik benzine om te kunnen gaan werken? Dat is heel hard." Christophe Teirlinck, ervaringsdeskundige en beleidsmedewerker bij het Netwerk tegen Armoede, weet het als geen ander: armoede dwingt mensen om keuzes te maken, zelfs over de meest noodzakelijke dingen. En daar stopt het niet, want wie in armoede leeft, wordt vaker ziek en leeft minder lang in goede gezondheid.  

Gezondheid is een mensenrecht  

“Gezondheid mag geen voorrecht zijn van wie in de juiste omstandigheden wordt geboren. Het is een mensenrecht”, zegt Sofie Van Keymeulen van het Vlaams Instituut Gezond Leven. "Dat recht is internationaal verankerd."

Artikel 25 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens stelt dat iedereen recht heeft op een levensstandaard die gezondheid en welzijn ondersteunt, met onder meer voeding, huisvesting en sociale bescherming. Ook de Belgische Grondwet erkent in artikel 23 het recht op een menswaardig leven. De overheid draagt daarom de verantwoordelijkheid om de voorwaarden te creëren waarin iedereen een eerlijke kans krijgt om gezond te leven.

Toch blijft ook in ons land de gezondheidskloof groot. Van de mensen met een laag inkomen beoordeelt 30% de eigen gezondheid als slecht, tegenover 12% van de mensen met een hoger inkomen. En die kloof zien we op bijna alle gezondheidsvlakken. Mensen in armoede kampen vaker met obesitas, chronische aandoeningen en mentale gezondheidsproblemen. Zo rapporteert bijna de helft van de mensen die moeilijk rondkomen een slechte geestelijke gezondheid, tegenover een kwart van de mensen die financieel comfortabel leven. 

Eigen schuld, dikke bult?   

Gezondheidsverschillen worden vaak toegeschreven aan individuele keuzes. Wie rookt, ongezond eet of weinig beweegt, loopt immers een groter risico op gezondheidsproblemen. Maar hoe vrij zijn die keuzes wanneer inkomen, omgeving en leefomstandigheden ze sterk meebepalen? 

“Gezonde keuzes maken vraagt meer dan goede bedoelingen alleen. Je hebt er ook tijd, geld en mentale ruimte voor nodig én een omgeving die de gezonde keuze mogelijk maakt”, zegt Sofie Van Keymeulen. “Voor wie elke euro moet omdraaien, kan een goedkope en vullende maaltijd een rationele keuze zijn, ook als die niet de gezondste is.”

“Klopt”, zegt Christophe. "Als je moet 'kiezen' tussen een gezond slaatje waar je maximum twee keer van kan eten of drie zakken sandwiches en beleg voor dezelfde prijs, dan ga je voor die sandwiches. Dat is een week eten, een week iets minder zorgen."  

Maak gezondheidszorg toegankelijk

Wie de gezondheidskloof wil verkleinen, moet tegelijk inzetten op toegankelijke zorg, preventie en een structureel armoedebeleid. “Niemand zou zorg mogen uitstellen omdat die onbetaalbaar is. Toch doen mensen in armoede dat vaker, waardoor gezondheidsproblemen kunnen verergeren”, weet Sofie. “De voorbije decennia zijn echter wel belangrijke stappen gezet. De maximumfactuur voorkomt dat gezinnen onbeperkt medische kosten moeten dragen. Dankzij de derdebetalersregeling hoeven mensen met een verhoogde tegemoetkoming niet langer het volledige bedrag voor te schieten bij de zorgverlener. Ze betalen alleen hun eigen aandeel. Maar het kan nog beter, bijvoorbeeld door rechten zoals de verhoogde tegemoetkoming automatisch toe te kennen.”  

Preventie: stroomopwaarts werken

Maar toegankelijke gezondheidszorg alleen dicht de gezondheidskloof niet. Gezondheidsverschillen ontstaan niet pas in de wachtkamer van de dokter, maar veel eerder: thuis, op school, op het werk en in de buurt. “Daar ligt de aanvullende opdracht van preventie en gezondheidsbevordering: de omstandigheden aanpakken die mensen ziek maken”, benadrukt Sofie Van Keymeulen. “Vergelijk gezondheid met een rivier. De gezondheidszorg redt mensen die in het water zijn gevallen. Preventie probeert te voorkomen dat ze erin terechtkomen. Maar sommige groepen vallen vaker in het water dan andere. Daarom moeten we stroomopwaarts kijken waarom dat zo is.”

Preventie betekent daarom meer dan mensen informeren of aansporen om gezonder te leven. Het vraagt ook investeringen in een omgeving die gezond leven mogelijk maakt. Denk bijvoorbeeld aan buurten met veilige fietspaden en toegankelijke groene ruimten, zeker waar veel mensen in een maatschappelijk kwetsbare situatie wonen. Zulke plekken nodigen uit tot bewegen, bieden verkoeling op warme dagen en creëren ruimte waar mensen elkaar kunnen ontmoeten. 

Zet in op een structureel armoedebeleid

Tegelijk mogen we preventie en gezondheidsbevordering niet los zien van een structureel armoedebeleid. Zolang mensen elke dag moeten kiezen tussen een gezonde maaltijd, een warme woning, medische zorg en andere noodzakelijke uitgaven, beschikken zij niet over dezelfde vrijheid om gezond te leven.  

Algemeen coördinator van het Netwerk tegen Armoede Heidi Degerickx benadrukt dat de huidige beleidscontext die problemen verder dreigt te versterken. "De recente maatregelen van de Vlaamse en federale regering treffen mensen in een kwetsbare positie meer en harder", zegt ze. "Het gevolg zal zijn dat ze een doktersbezoek of de aankoop van noodzakelijke medicatie uitstellen. Armoede is geen individuele keuze, wel een maatschappelijk probleem. Armoede structureel aanpakken, vraagt om een samenwerking van ons allemaal."

Preventie wordt pas echt effectief wanneer de basisvoorwaarden voor een gezond leven aanwezig zijn: een voldoende hoog inkomen, betaalbare en kwaliteitsvolle huisvesting, sterke sociale bescherming en toegankelijke voorzieningen. Zonder die voorwaarden is preventie vooral een oproep aan mensen om gezond te leven, terwijl hun leefomstandigheden dat nauwelijks toelaten.  

Het Netwerk tegen Armoede stelde een signalenbundel samen met verhalen en signalen over gezondheidszorg van mensen in armoede uit hun lokale verenigingen. Meer weten? Lees Een goede gezondheid, een recht voor iedereen’.