Gemeenschapsontwikkeling
Meer info over deze techniek
Theoretische onderbouwing
Deze techniek vindt haar oorsprong in de theorie van community organization die werd beschreven door Rothman (2008) en later werd uitgebreid door Wallerstein en collega’s (2015).
Theorie van community organization Open
Waar oudere benaderingen vooral de nadruk legden op het verhelpen van tekorten, richt gemeenschapsorganisatie zich tegenwoordig meer op het versterken van wat er al is binnen de gemeenschap. Gemeenschapsontwikkeling wordt dus gezien als een consensusgerichte en inclusieve benadering, waarbij het principe van ‘power with’ centraal staat: verandering ontstaat door samenwerking, dialoog en gedeelde verantwoordelijkheid. De techniek vertrekt vanuit de gemeenschap en werkt dus bottom-up. Het uiteindelijke doel is het versterken van de gemeenschap door het bevorderen van competentie, leiderschap en kritisch bewustzijn, zodat gemeenschappen in staat zijn om zelf duurzame verandering te realiseren.
Vergelijkbare technieken
- Gemeenschapsanalyse: deze techniek wordt gebruikt als eerste stap binnen gemeenschapsontwikkeling. Er wordt vertrokken vanuit de gemeenschap zelf met als doel de behoeften, sterktes en context van de gemeenschap in kaart te brengen. De leden worden actief geconsulteerd bij het proces. Gemeenschapsontwikkeling zelf gaat dan nog een stap verder door hen daadwerkelijk in te schakelen en samen te werken bij het aanpakken en oplossen van de problemen.
- Sociale planning: hierbij worden sociale problemen aangepakt op basis van empirische data en de deskundigheid van experten. Dit is een top-down aanpak, terwijl gemeenschapsontwikkeling bottom-up werkt en vertrekt vanuit de gemeenschap.
- Participatieve probleemoplossing: aangezien gemeenschapsontwikkeling maatschappelijke problemen aanpakt met nadruk op participatie, vormt participatieve probleemoplossing een belangrijke meerwaarde binnen dit proces. Daarbij werken de doelgroep en andere betrokkenen actief mee aan het analyseren, oplossen en evalueren van problemen.
- Participatie (en co-creatie): ook binnen deze techniek wordt de doelgroep betrokken bij de besluitvorming en uitvoering van een interventie. Dit is meer gericht op het vergroten van de betrokkenheid en acceptatie van de groep, terwijl gemeenschapsontwikkeling nog meer de nadruk legt op samenwerking en het versterken van de gemeenschap als geheel.
- Inzetten van Community Health Workers: Community Health Workers werken vanuit de gemeenschap zelf aan toegankelijke en cultureel gevoelige gezondheidsondersteuning en -bevordering. Door hun lokale kennis, nabijheid en voorbeeldrol versterken ze participatie en vertrouwen van een gemeenschap.
Hoe pas je deze techniek toe?
Gemeenschapsontwikkeling brengt mensen samen om oplossingen te vinden voor maatschappelijke uitdagingen die zich voordoen in hun gemeenschap. De focus ligt binnen deze techniek meer op lokaal niveau. Bovendien ligt de nadruk niet enkel op het oplossen van problemen, maar ook op het proces van samenwerking, betrokkenheid en het versterken van de gemeenschap zelf.
1. Gemeenschapsanalyse Open
2. Doelen stellen Open
3. Actie ondernemen Open
4. Evaluatie Open
Toepassingsmogelijkheden Open
Inspirerende voorbeelden
‘Bos Beiaard’ van Fruit je Stad in Dendermonde
Bewoners, lokale partners en de stad Dendermonde werken samen aan een voedselbos, ‘Bos Beiaard’, waar gezond en lokaal voedsel wordt geproduceerd. Het bos functioneert ook als ontmoetingsplek waar mensen kunnen leren over eetbaar groen. Tegelijkertijd versterkt het de sociale samenhang en het gemeenschapsgevoel. Door actief mee te werken en beslissingen te nemen, vergroten bewoners hun betrokkenheid, verbondenheid en verantwoordelijkheid voor hun leefomgeving.
Het project ‘Iedereen Blijvend Op De Fiets’ van
Gezonde Buurt
Gezonde Buurt van CM baseert zich op het engagement en de specifieke noden van een buurt om zo de levenskwaliteit te verhogen. Er werd een vragenlijst verspreid in alle Vlaamse en Brusselse gemeenten om inzicht te krijgen in welke gezondheidsthema’s voorrang moeten krijgen. In Zottegem groeide het initiatief ‘Iedereen Blijvend Op De Fiets’, een samenwerking tussen buurtbewoners, vrijwilligers en lokale organisaties die zich inzet om mensen te ondersteunen in hun mobiliteit en gezondheid. Fietslessen en buddy-trajecten versterken niet alleen de fysieke zelfredzaamheid, maar ook de sociale verbondenheid binnen de gemeenschap.
De zelfplukboerderij CSA THEO in Brussel
In mei 2024 startte Groot Eiland in Ganshoren een nieuwe zelfplukboerderij CSA THEO. Dit project binnen Community Supported Agriculture brengt consumenten en lokale biologische groenteproducenten samen rond duurzame, seizoensgebonden landbouw. Het initiatief wil mensen opnieuw dichter bij de natuur en de seizoenen brengen, inzetten op kwaliteitsvolle producten, en bijdragen aan duurzaam leven en ecologische veerkracht. Tegelijk wordt er gewerkt aan het uitbouwen van een hechte en solidaire gemeenschap. De gemeenschap ondersteunt de boer via een jaarabonnement en deelt mee in zowel de oogst als in de kosten en risico’s.
Referenties
- Bartholomew Eldredge, L. K., Markham, C. M., Ruiter, R. A. C., Fernández, M. E., Kok, G., Parcel, G. S. (2016). Planning health promotion programs: an intervention mapping approach. (4de ed.). Wiley.
- Hasan, M. (2022, 31 augustus). Community development practice: From Canadian and global perspectives. Geraadpleegd op 19 oktober 2025, van https://ecampusontario.pressbooks.pub/communitydevelopmentpractice/.
- Huang, C. L., & Wang, H. H. (2005). Community health development: what is it? International Nursing Review, 52(1), 13-17. Rothman, J. (2007). Multi modes of intervention at the macro level. Journal of Community Practice, 15(4), 11-40.
- Rogers, E. M. (2003). Diffusion of innovations (5th ed.). New York, NY: Free Press.
Auteur: Eloïse Van Wassenhove (Universiteit Gent) met medewerking van de werkgroep gedragsinzichten