Nicotinezakjes: zorgwekkende hype of overschat probleem?
Zijn nicotinezakjes ook bij de Vlaamse jeugd een hype? De reportage die Pano woensdag uitzond, meent van wel. “Toch is er geen reden tot paniek”, zegt Magali Robbe van Gezond Leven. “De meeste Vlaamse jongeren hebben nog nooit zo’n zakje in handen gehad. Maar dat neemt niet weg dat we het gebruik wel moeten opvolgen.”
Voor wie er nog nooit van heeft gehoord: nicotinezakjes zijn kleine wegwerpzakjes die nicotine bevatten en die onder de bovenlip worden geplaatst, tussen tandvlees en wang. Op die manier wordt de nicotine via het mondslijmvlies snel in het bloed opgenomen. De zakjes komen overgewaaid uit Zweden, maar in ons land is de verkoop ervan sinds juli 2023 verboden. En dat is niet zonder reden, want nicotine is een zeer verslavende stof, die impact kan hebben op de hersenen en zorgt voor een verhoogde bloeddruk en hartslag.
Absolute minderheid
Maar hoe populair zijn nicotinezakjes nu bij de Vlaamse jeugd? De Pano-reportage leek te suggereren dat ze in de lift zitten, maar in de laatste leerlingenbevraging van de VAD (schooljaar 2023-2024) gaf ongeveer slechts 7,5% van de 12- tot 18-jarigen aan ooit nicotinezakjes gebruikt te hebben. Een absolute minderheid (0,3%) gebruikte ze dagelijks. Ter vergelijking: 2,1% rookte in die periode elke dag tabak en 6,1% vapete dagelijks. Bovendien bleek ook dat de jongeren die wel eens een nicotinezakje probeerden, meestal ook andere nicotineproducten gebruikten. Anders dan de beeldvorming die door de recente mediaberichtgeving ontstaat, hebben de meeste jongeren in Vlaanderen dus vermoedelijk nog nooit nicotinezakjes gebruikt.
Meer vragen en bezorgdheden
“Wat we wél merken, is een toename van vragen en bezorgdheden over het gebruik van nicotinezakjes door jongeren”, zegt Magali Robbe, experte tabak en andere nicotineproducten. “De doosjes waarin de zakjes zitten, trekken de aandacht en daardoor vallen ze hard op in het straatbeeld. En wat ons opvalt, lijkt vaker voor te komen. Zichtbare signalen, zoals nicotinezakjes, kunnen ervoor zorgen dat we het gebruik overschatten, want onze perceptie komt niet altijd overeen met de werkelijke cijfers.”
"Wij kiezen voor een gerichte aanpak, om onnodige onrust te vermijden en jongeren niet onbedoeld nieuwsgierig te maken naar deze producten"
Magali Robbe, Gezond Leven
Omdat nicotinezakjes ook stiekem worden gebruikt, op scholen of andere plekken waar het verboden is, duiken de acute effecten ervan ook op op momenten dat volwassenen het niet verwachten. Dat veroorzaakt niet alleen grote bezorgdheid, maar zorgt er bovendien opnieuw voor dat de risico’s en de mate van gebruik overschat worden.
Vermijd nieuwsgierigheid
“Er is dus geen reden tot paniek en we hoeven niet massaal iedereen te waarschuwen voor nicotinezakjes”, zegt Magali Robbe. “Wij kiezen liever voor een gerichte aanpak, om onnodige onrust te vermijden en jongeren niet onbedoeld nieuwsgierig te maken naar deze producten. Dat betekent uiteraard niet dat we het gebruik moeten negeren. Zijn er concrete signalen? Dan is het belangrijk om die gepast op te volgen en het gesprek aan te gaan met de betrokken jongeren en hun omgeving. Zo bereik je de juiste doelgroep, zonder de indruk te wekken dat het gebruik wijdverspreid is. Ook zonder het product onnodig in de kijker te zetten, kan je inzetten op preventie die uitlegt wat nicotine doet en hoe verslaving ontstaat, en die werkt aan algemene vaardigheden, zoals kritisch kijken naar de media en reclame.”
Maar ondertussen blijft het ook belangrijk om het gebruik van nicotinezakjes op te volgen. “De populariteit van nicotineproducten verandert snel en wordt onder meer beïnvloed door sociale media, marketing, de beschikbaarheid van producten en regelgeving”, weet Magali. “Hoe het gebruik verder zal evolueren, is moeilijk te voorspellen. In het buitenland zijn er wel aanwijzingen dat nicotinezakjes aan populariteit winnen bij jongeren. En er zijn signalen dat de tabaksindustrie inzet op de ontwikkeling en promotie van deze producten.”
Totale gebruik van nicotine moet dalen
Daarvoor gebruiken ze ook gretig sociale media, waar ze vooral bij jongens scoren. Onderzoek toont aan dat advertenties op Facebook en Instagram tien keer meer mannen dan vrouwen (18- tot 24 jaar) bereiken. Nicotinezakjes zijn dan ook vooral populair in eerder ‘mannelijke’ milieus, zoals voetbal, Formule 1 en gaming. Maar tegelijk duiken ook merken op die zich specifiek op meisjes en jonge vrouwen richten, zoals het Britse merk SLAY, met pastelkleuren, verfijnde verpakkingen, aantrekkelijke smaaknamen en boodschappen over vrouwelijk empowerment.
"Er zijn maatregelen nodig die gelden voor álle nicotineproducten. Geen enkel product mag aantrekkelijker of toegankelijker zijn voor jongeren dan een ander"
Magali Robbe, Gezond Leven
“Deze gebruikstrends moeten we zeker in de gaten houden, maar het mag ons niet afleiden van het grotere plaatje”, vindt Magali. “Het totale gebruik van nicotine, ongeacht het product, moet verder dalen. Daarom zijn maatregelen nodig die gelden voor álle nicotineproducten. Geen enkel product mag aantrekkelijker of toegankelijker zijn voor jongeren dan een ander. Zeker niet omdat we weten dat ze vaak verschillende producten door elkaar gebruiken. Het is trouwens een goede zaak dat Pano aantoont hoe makkelijk jongeren aan nicotinezakjes kunnen komen. Willen we jongeren beschermen tegen een nicotineverslaving, dan moet die beschikbaarheid zeker aangepakt worden."
Zij doen het, dus ik ook
Maatregelen zijn één ding, maar ook een juiste communicatie is essentieel. En dat blijft in het geval van nicotinezakjes en andere drugs hoe dan ook moeilijk, zeker als deze producten een grote aantrekkingskracht op jongeren uitoefenen. Want wat deel je dan precies met hen? Grote campagnes over een product dat slechts door een minderheid wordt gebruikt, kunnen dat product immers normaliseren en mensen juist aanzetten tot gebruik. Ook op school breng je zulke onderwerpen beter niet klassikaal ter sprake, want als het (nog) geen deel uitmaakt van de leefwereld van de leerlingen, kan het contraproductief werken en hen juist een duwtje geven om te gaan experimenteren. “Daarom zijn we, net als de VAD, voorzichtig om nieuwe producten in de media bespreekbaar te maken”, aldus Magali nog. “We weten immers dat elke vorm van media-aandacht, zelfs als die gaat over de gevaren van dergelijke producten, jongeren kan inspireren. Brede communicatie kan bovendien ook de indruk geven dat meer jongeren nicotinezakjes gebruiken dan in werkelijkheid het geval is. En dan verschuif je de sociale norm: ‘Als alle anderen het doen, dan wil ik het ook proberen.’ Dat neemt niet weg dat je wel degelijk mag praten over en waarschuwen voor de risico’s van nicotinezakjes, maar enkel wanneer je zeker weet dat de jongeren die je voor je hebt, al vertrouwd zijn met het fenomeen. Vermijd sensationele berichtgeving en zorg dat jongeren toegang hebben tot betrouwbare informatie (bv. www.watwat.be) en dat ze vragen kunnen stellen zonder zich veroordeeld te voelen.”
Meer weten? Surf dan naar Wat zijn snus en nicotinezakjes? | Gezond Leven
