Bij een hoge dosis nicotine kan iemand klachten krijgen zoals misselijkheid, duizeligheid, hoofdpijn of hartkloppingen. Maar zo'n klachten kunnen ook andere oorzaken hebben en bewijzen dus niet meteen dat iemand nicotinezakjes gebruikt.

Nicotinezakjes mogen in België niet worden verkocht. Toch kan je ze vinden op buitenlandse webshops, sociale media, via vrienden of leeftijdsgenoten of in de klassieke verkooppunten die illegaal verkopen. Sommige mensen brengen ze ook mee uit landen waar de regels anders zijn. 

Producten die via informele of illegale kanalen worden verkocht, worden niet gecontroleerd door de Belgische overheid. Daardoor weet je nooit zeker welke stoffen erin zitten of hoeveel nicotine ze precies bevatten.

Nicotinezakjes bevatten nicotine en worden onder de boven- of onderlip geplaatst. Daarnaast bestaan er ook zogenaamde ‘functionele’ zakjes die geen nicotine bevatten, maar bijvoorbeeld cafeïne of andere stimulerende stoffen. Daarom worden ze ook wel eens ‘energiezakjes’ genoemd. 

Op het eerste gezicht lijken deze producten sterk op elkaar, waardoor je niet altijd enkel op basis van het uitzicht met zekerheid kan bepalen wat een zakje bevat. De ingrediënten op de verpakking kunnen helpen, al is dit niet altijd volledig of betrouwbaar bij producten die buiten de reguliere verkoopkanalen worden aangeboden. 

Volgens de meest recente Vlaamse cijfers heeft ongeveer 7,5% van de 12- tot 18-jarigen ooit nicotinezakjes gebruikt. Dat is meer dan de helft minder dan het ooitgebruik van sigaretten (18%) en meer dan vier keer minder dan het ooitgebruik van e-sigaretten (28,6%). Dagelijks gebruik bleek toen amper voor te komen (0,3%), zeker in vergelijking met dat van tabak (2,1%) of e-sigaretten (6,1%). 

Hoewel de laatst beschikbare cijfers over het gebruik van nicotinezakjes dateren van het schooljaar 2023-2024 en het gebruik sindsdien mogelijk is toegenomen, hebben we geen aanwijzingen dat het sterk is gestegen of dat het in de buurt komt van het gebruik van tabak of e-sigaretten. Wel merken we, net zoals in 2021, een toename van vragen en bezorgdheden over het gebruik van nicotinezakjes door jongeren. Daarnaast zijn er in het buitenland wel aanwijzingen dat nicotinezakjes aan populariteit winnen bij jongeren en dat de tabaksindustrie inzet op de ontwikkeling en promotie ervan.

Nee, zeker niet. Tabak en e-sigaretten brengen grotere gezondheidsrisico's met zich mee dan snus en nicotinezakjes. Dit komt omdat het gebruik ervan gebeurt via inhalatie of omdat er, bij sigaretten, tabak wordt verbrand. Bovendien roken en vapen jongeren vaker dan dat ze snus en nicotinezakjes gebruiken. De aandacht voor nicotinegebruik bij jongeren moet dus vooral uitgaan naar roken en vapen. Tegelijk is het belangrijk om het nicotinegebruik bij jongeren in zijn geheel op te volgen, ongeacht het product. Het uiteindelijke doel is immers om het totale nicotinegebruik verder te doen dalen.

Maar tegelijk blijft het belangrijk om het gebruik van nicotinezakjes op te volgen, want de populariteit van nicotineproducten verandert snel en wordt beïnvloed door onder meer sociale media, marketing, de beschikbaarheid van producten en regelgeving. 

Of het gebruik in de toekomst verder zal toenemen, is moeilijk te voorspellen. In het buitenland zijn er wel aanwijzingen dat nicotinezakjes aan populariteit winnen bij jongeren. Daarnaast zijn er berichten dat de tabaksindustrie inzet op de ontwikkeling en promotie ervan.

Het gebruik van nicotinezakjes wordt verklaard door een combinatie van productkenmerken, sociale invloeden en persoonlijke motieven. Jongeren noemen onder meer de smaakjes, het discrete gebruik (bv. op school of in de bus) en de invloed van (het gebruik door) vrienden of zichtbaarheid op sociale media. Ook nieuwsgierigheid en de indruk dat nicotine helpt om alerter of beter geconcentreerd te zijn, kunnen meespelen. Die veronderstelde focusverbetering wordt soms gekoppeld aan activiteiten waarbij concentratie belangrijk is, zoals studeren, gamen of sporten. In sommige sportcontexten worden nicotinezakjes bovendien genormaliseerd doordat leeftijdsgenoten of (top)sporters ze gebruiken of ermee geassocieerd worden, waardoor ze als prestatiebevorderend worden gezien. 

Ook de manier waarop nicotinezakjes worden aangeboden, kan hun aantrekkelijkheid vergroten. De producten bestaan in veel verschillende smaken, zoals fruit- en zoete smaken, en worden vaak verkocht in kleine, opvallende verpakkingen. Marketing en online zichtbaarheid richten zich dan weer sterk op activiteiten en interesses die populair zijn bij jongens en jonge mannen, zoals sport, fitness en gamen. Ook zichtbaarheid en sponsoring in de sportwereld, bijvoorbeeld in de motorsport, kunnen nicotinezakjes normaliseren. Daardoor kunnen ze minder schadelijk lijken dan andere nicotineproducten. Sociale media kunnen dit beeld versterken. 

Nicotine heeft echter niet alleen negatieve effecten. Sommige gebruikers ervaren tijdelijk meer alertheid, concentratie of een gevoel van ontspanning of energie. Net die kortdurende effecten kunnen ervoor zorgen dat mensen nicotine blijven gebruiken of het gebruik als nuttig ervaren. Het feit dat je nicotinezakjes discreet kan gebruiken, zonder rook of damp, kan er ook voor zorgen dat ze gemakkelijker worden genormaliseerd in bepaalde groepen. 

Het is dus belangrijk om beide kanten te erkennen: de voordelen die ze ervaren, verklaren waarom jongeren nicotine gebruiken, maar als we alleen de positieve effecten bekijken, gaan we voorbij aan de risico’s die er aan verbonden zijn. 

Sommigen geven aan dat nicotine hen tijdelijk helpt om zich beter te concentreren of rustiger te voelen. Nicotine stimuleert het zenuwstelsel en kan eventjes zorgen voor een gevoel van verhoogde alertheid. 

Dat effect is echter van korte duur en betekent niet dat nicotine de onderliggende concentratieproblemen of ADHD aanpakt. Bovendien kan nicotine leiden tot afhankelijkheid, waardoor je na verloop van tijd juist meer moeite kunt krijgen om je te concentreren wanneer de nicotine uitwerkt, of je kan net afgeleid worden omdat je opnieuw nicotine moet gebruiken. 

Nicotinezakjes zijn dan ook geen behandeling voor ADHD of concentratieproblemen. Mensen met vragen over ADHD, concentratie of medicatie bespreken dit best met een arts of andere zorgverlener. 

Mensen die willen stoppen kunnen terecht bij hun huisarts, een tabakoloog, Tabakstop of andere hulpverleners. Niet iedereen heeft begeleiding nodig, maar professionele ondersteuning kan helpen wanneer stoppen moeilijk blijkt.  

Jongeren kunnen daarnaast ook terecht bij het CLB, bij WAT WAT voor betrouwbare informatie op maat en bij Awel om anoniem te chatten, mailen of bellen over vragen of bezorgdheden over nicotinegebruik en stoppen. Zo is er ook laagdrempelige ondersteuning voor jongeren die niet de stap willen zetten naar een professionele hulpverlener.

Hoe je het best reageert, hangt af van je rol. Een ouder heeft andere mogelijkheden dan een school of sportclub. Probeer het gebruik bespreekbaar te maken zonder alleen te straffen of te verbieden. Bespreek waarom de jongere nicotinezakjes gebruikt en geef correcte informatie.

 Lees hieronder meer informatie voor scholen, sportclubs en ouders.