Trainen van denkvaardigheden
Meer info over deze techniek
Theoretische onderbouwing
Om gezond gedrag te versterken en vol te houden, is het belangrijk om te begrijpen hoe ons gedrag tot stand komt.
Een handige manier om dit proces uit te leggen, is de ijsbergmetafoor. Stel je voor dat ons gedrag een ijsberg is. Boven het wateroppervlak is slechts een klein deel zichtbaar. Dit is het bewuste deel van ons gedrag, zoals plannen maken, keuzes afwegen en beslissingen nemen. Onder het wateroppervlak bevindt zich het grootste deel van de ijsberg: onze onbewuste gewoonten en impulsieve reacties. Deze automatische gedragingen sturen vaak ons dagelijks leven, zonder dat we ons hiervan bewust zijn.
Volgens de Theories of Automatic, Impulsive and Habitual Behavior van Diamond (2013) zijn executieve functies essentieel om automatische en impulsieve gedragingen te doorbreken. Deze functies omvatten impulscontrole, werkgeheugen en mentale flexibiliteit.
Zelfcontrole Open
Werkgeheugen Open
Cognitieve flexibiliteit Open
Vergelijkbare technieken
- Discussie: mensen aanmoedigen tot het vormen en delen van ideeën en standpunten is ook een manier om denkvaardigheden aan te scherpen.
Aanvullende technieken
- Empathy training versterkt de vaardigheid van het zich inleven in anderen en gedachten, gevoelens en perspectieven. Kan aanvullend gebruikt worden op het trainen van executieve functies (denkvaardigheden).
- Zelfmonitoring van gedrag: het actief opvolgen van je gedrag, zoals hoeveel water je drinkt of hoeveel je beweegt, helpt om meer inzicht te krijgen in je gewoontes. Dit vergroot het vermogen om bewust te reageren in plaats van automatisch.
- Plannen van copingreacties: als je vooraf nadenkt over moeilijke momenten en hoe je ermee omgaat, ben je beter voorbereid. Dat maakt het makkelijker om flexibel te reageren op onverwachte situaties, zoals een stressvolle werkdag of sociale druk.
Hoe pas je deze techniek toe?
Het trainen van denkvaardigheden kan op verschillende manieren ingezet worden, afhankelijk van de specifieke behoeften van de doelgroep. Het doel is om belangrijke denkvaardigheden te versterken, zoals zelfcontrole, werkgeheugen en cognitieve flexibiliteit.
Individueel – in groep
- Groepssessies bieden extra voordelen doordat deelnemers ervaringen met elkaar kunnen delen en elkaar ondersteunen. Door samen te werken leren deelnemers van elkaar, wat de motivatie versterkt. Gezamenlijke oefeningen, zoals het trainen van werkgeheugen of het ontwikkelen van stressmanagementtechnieken, helpen deelnemers om de technieken op een interactieve manier in hun dagelijks leven toe te passen.
- Individuele toepassingen zijn ook mogelijk met behulp van verschillende digitale tools en spellen. Apps zoals Lumosity of Peak bieden interactieve oefeningen die de hersenen uitdagen en de prestaties verbeteren. Deze toepassingen geven je de vrijheid om in je eigen tempo te oefenen en de technieken op een speelse en toegankelijke manier te versterken. Dit maakt de training flexibel en goed toepasbaar voor iedereen, ongeacht je werksetting of dagelijks ritme. Daarnaast kan je met digitale tools herinneringen instellen of doelen aanpassen, waardoor je gemotiveerd blijft en de vaardigheden effectief kan gebruiken.
Inspirerende voorbeelden
Cogmed
Cogmed is geschikt voor kinderen, jongeren en volwassenen met concentratieproblemen, zoals ADHD en leerstoornissen. Het is een onlineprogramma dat het werkgeheugen, concentratie en mentale flexibiliteit verbetert. Het programma bevat dagelijkse oefeningen, zoals het onthouden van cijferreeksen en visuele taken. Deze oefeningen helpen deelnemers om informatie beter vast te houden en sneller te reageren op veranderingen. Het programma verbetert cognitieve vaardigheden die essentieel zijn voor het dagelijks functioneren.
Spel 'Burcht Sluimerstad'
De spelkoffer 'Burcht Sluimerstad' uit het SpellenLab van Vives hogeschool werd ontwikkeld voor de lagere school en richt zich op het versterken van werkgeheugen, flexibiliteit en remming (het onderdrukken van ongewenste reacties of impulsen) bij kinderen. Via geselecteerde spellen, zoals Burcht Sluimerschat, leren kinderen belangrijke cognitieve vaardigheden die cruciaal zijn voor schoolprestaties en sociaal-emotionele ontwikkeling. Burcht Sluimerschat is een memoryspel waarin kinderen hun werkgeheugen trainen. Om de schat te bemachtigen, moeten ze goed opletten en bewakers betrappen die in slaap vallen. De spellen zijn getest en beoordeeld door leerkrachten en kinderen en bieden praktische hulpmiddelen voor leerkrachten en zorgprofessionals in het onderwijs.
Tovertafel
De Tovertafel is een speelse en laagdrempelige manier om denkvaardigheden te stimuleren bij ouderen met dementie of volwassenen met een verstandelijke beperking. De interactieve spellen worden op een tafel geprojecteerd en dagen deelnemers uit om te bewegen, na te denken en samen te spelen. Zo trainen ze op een leuke manier hun aandacht en geheugen. De spellen zijn afgestemd op verschillende niveaus, zodat iedereen op zijn eigen tempo kan meedoen.
Referenties
- Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual review of psychology, 64(1), 135-168.
- Barkley, R. A. (2012). Executive functions: What they are, how they work, and why they evolved. Guilford Press.
- Huizinga, M., & Baeyens, D. (2022). Kun je executieve functies versterken? Jeugd in School en Wereld, 6-9.
Auteur: Alicia De Ruyter (Vlaams Instituut Gezond Leven vzw) met medewerking van de werkgroep gedragsinzichten