Structurele aanpassingen
Meer info over deze techniek
Structurele aanpassingen is een techniek waarmee je de structuur van een organisatie of omgeving zo aanpast dat gezond gedrag vanzelfsprekender wordt. Het gaat dus niet over mensen overtuigen om gezonder gedrag te stellen, maar het veranderen van de context of structuur waarin gedrag plaatsvindt. Het is een gedragsveranderingstechniek die op organisatieniveau gezonde keuzes ondersteunt en ongezonde keuzes ontmoedigt.
Theoretische onderbouwing
Deze techniek vindt zijn oorsprong in organisatieveranderingstheorieën, zoals de ‘Organizational Theory, Design and Change’ van Jones (2004) en de ‘Organization Development and Change’ van Cummings & Worley (2014). Volgende theoretische concepten zijn nuttig om mee te nemen:
Strategische inbedding Open
Contextgebonden aanpak Open
Integratie van structuren en sociale processen Open
Institutionalisering/verankering Open
Subtypes van de techniek
De techniek kan ingezet worden voor verschillende types van verandering:
- Formele regels of beleid: gezondheidsgedrag of bepaalde gezondheidsthema’s kunnen opgenomen worden in het regelement van de organisatie (bv. afspraken over het meebrengen van ongezonde traktaties, over aanbod van alcoholische dranken op evenementen, ...).
- Rollen en verantwoordelijkheden: wanneer er een gezondheidscoördinator wordt aangesteld of een werkgroep gezondheid wordt opgericht, kan gezondheid een vast agendapunt worden.
- Werkprocessen: gezondheid kan geïntegreerd worden in de dagelijkse routines, procedures en werkwijzen waarmee een organisatie haar activiteiten uitvoert, zoals vergaderingen, pauzes, overlegmomenten, werkroosters, teamtaken en communicatiestromen.
- Sociale structuur en cultuur: gezonde keuzes belonen of medewerkers die het gezonde voorbeeld tonen, zijn acties die kunnen resulteren in nieuwe sociale normen van normaal of gewenst gedrag.
- Fysieke omgeving: aanpassingen in de infrastructuur, inrichting of aanbod van de organisatie kunnen gezondere keuzes makkelijker maken en het welzijn verhogen.
Vergelijkbare technieken
- Systeemverandering richt zich op het veranderen van de onderliggende structuren én de samenhang en dynamieken binnen een systeem (zoals interacties, feedbackloops en relaties tussen actoren). Dit kan zowel binnen één organisatie als over meerdere organisaties of beleidsniveaus heen gebeuren en verloopt vaak via dialoog met stakeholders. Structurele aanpassingen focussen daarentegen meer op het gericht aanpassen van formele structuren binnen een organisatie (zoals regels, rollen en processen) om gedrag te beïnvloeden.
- Facilitatie zet ook in op structurele aanpassingen, maar dan toegespitst op het actief aanbieden van ondersteuningsmiddelen in de fysieke of sociale omgeving om gezond gedrag te bevorderen of het wegnemen van obstakels die gezond gedrag bemoeilijken.
- Formuleren en opleggen van wetten en regulering richt zich op het vastleggen en afdwingen van gedrag via formele regels en wetten, vaak op beleids- of systeemniveau. Door controle en mogelijke sancties wordt naleving gestimuleerd, wat gedragsverandering op collectief niveau mogelijk maakt. Bij structurele aanpassingen wordt het gedrag eerder gestuurd door aanpassingen in de organisatiecontext (zoals processen, rollen en cultuur) dan door verplichting of sanctionering.
Aanvullende technieken
- Diagnose en feedback binnen organisaties kan gebruikt worden om bruikbare inzichten te verzamelen voor structurele aanpassingen. Met deze techniek wordt namelijk in kaart gebracht hoe een organisatie functioneert en hoe medewerkers denken, zich gedragen en hoe ze dingen ervaren.
- Sense-making kan ook relevante input opleveren voor structurele aanpassingen. Via sense-making brengen organisaties processen of ervaringen in kaart en geven ze hier betekenis aan door middel van dataverzameling, dialoog of actie.
- Deskundige ondersteuning kan ingeschakeld worden om professionele ondersteuning op maat te geven en organisaties te begeleiden bij structurele aanpassingen.
Hoe pas je deze techniek toe?
Aan de hand van volgend stappenplan kan je de techniek toepassen in een organisatie met het oog op gezondheidsbevordering.
STAP 1 – Creëer draagvlak en mandaat Open
STAP 2 – Analyseer de huidige organisatiestructuur en context Open
STAP 3 – Ontwikkel structurele aanpassingen in co-creatie Open
STAP 4 – Formuleer en implementeer het nieuwe ontwerp Open
STAP 5 – Begeleid de sociale verandering Open
STAP 6 – Evalueer en veranker de aanpassingen Open
Inspirerende voorbeelden
Pilootproject – Procesbegeleiding groeien als gezondheidsvaardige organisatie
In dit pilootproject gefinancierd door de Koning Boudewijn Stichting begeleidt het Vlaams Instituut Gezond Leven vzw in 2025 vier eerstelijnsorganisaties om structureel te evolueren naar een ‘gezondheidsvaardige organisatie’. Met elke deelnemende organisatie wordt bekeken welke structurele aanpassingen er kunnen gebeuren om de toegankelijkheid van gezondheidsinformatie en -diensten te verbeteren en ze verankerd te krijgen in visie, beleid en dagelijkse werking. Concreet gaat het onder meer over het herinrichten van de wachtzaal, het opnemen van competenties i.v.m. gezondheidsvaardigheden in functieomschrijvingen en evaluatieprocedures, en het lanceren van een interne nieuwsbrief voor team communicatie.
De website QADO – een initiatief van het Vlaams Expertisecentrum voor alcohol, illegale drugs, psychoactieve medicatie, gokken en gamen (VAD) – ondersteunt bedrijven en organisaties bij het opstellen en implementeren van een alcohol- en drugbeleid en beschrijft alle structurele aanpassingen die hiervoor nodig zijn, van het samenstellen van een werkgroep tot het opnemen van een gedragen alcohol- en drugbeleid in het arbeidsreglement.
Toolbox voor een gezonde publieke ruimte
De toolbox voor een gezonde publieke ruimte werd door het Vlaams Instituut Gezond Leven vzw ontwikkeld om lokale besturen te ondersteunen in het creëren van gezondere voedsel- en beweegomgevingen en zo de buurt gezonder te maken. De toolbox bevat onder andere een filtertool waarmee lokale besturen gericht op zoek kunnen gaan naar interventies of structurele aanpassingen in de publieke ruimte die een buurt gezonder maken. De toolbox is momenteel nog in een testfase: de voorlopige versie wordt door verschillende lokale besturen getest om later, waar nodig, aan te passen.
Inspiratietool omgevingsinterventies
De inspiratietool omgevingsinterventies van VAD ondersteunt organisaties en lokale besturen bij het nemen van structurele maatregelen om risicovol gebruik van alcohol en andere drugs, gamen of gokken te voorkomen. De tool bundelt concrete voorbeelden van structurele aanpassingen in de fysieke, sociale en beleidsmatige context, zoals het aanpassen van regels over gebruik, het herinrichten van omgevingen of het beïnvloeden van sociale normen. Op die manier helpt de tool om preventie duurzaam te verankeren in de werking van organisaties en settings.
Referenties
Bartholomew Eldredge, L. K., Markham, C. M., Ruiter, R. A. C., Fernández, M. E., Kok, G., & Parcel, G. S. (2016). Planning health promotion programs: An Intervention Mapping approach (4th ed.). Wiley.
Cummings, T. G., & Worley, C. G. (2014). Organization development and change (10th ed.). Stamford, CT: Cengage Learning.
Golden, S. D., & Earp, J. A. L. (2012). Social ecological approaches to individuals and their contexts: Twenty years of health education & behavior health promotion interventions. Health Education & Behavior, 39(3), 364–372.
Jones, G. R. (2004). Organizational theory, design, and change (4th ed.). Upper Saddle River, NJ: Pearson Education.
Laverack, G. (2017). Conceptualizing structural change in health promotion: Why we still need to know more about theory. Health Promotion International, 32(5), 902–909.
Auteur: Barbara Willems (Vlaams Instituut Gezond Leven vzw) met medewerking van de werkgroep gedragsinzichten