Systeemverandering
Meer info over deze techniek
Theoretische onderbouwing
De oorsprong van systeemverandering in de gezondheidszorg ligt in verschillende wetenschappelijke en maatschappelijke ontwikkelingen.
- Systeemdenken als wetenschappelijke benadering, afkomstig uit de ecologie en systeemtheorie, werd in de jaren ‘70 en ‘80 toegepast op maatschappelijke vraagstukken, waaronder gezondheid. Het is een interdisciplinaire benadering om te begrijpen hoe verschillende onderdelen van systemen onderling verbonden zijn, hoe systemen werken en evolueren in de loop van de tijd en welke uitkomsten dat geeft. Het figuur hiernaast geeft dit systeemdenken weer (overgenomen uit Public Health England, 2019).
- Het Ottawa Charter (1986) van de Wereldgezondheidsorganisatie introduceerde
gezondheidspromotie als een proces dat mensen in staat stelt controle te krijgen over hun gezondheid. Dat was een eerste stap richting systeemdenken in gezondheid. - Intervention Mapping Protocol en ecologische modellen in de jaren ‘90 en 2000 introduceerden het idee dat gezondheidsinterventies op meerdere niveaus (micro, meso, macro) moeten plaatsvinden.
- In de afgelopen vijftien à twintig jaar wordt steeds sterker geadviseerd om systeemdenken toe te passen in gezondheids(zorg)systemen vanwege hun complexe aard. Ze worden beschouwd als Complex Adaptive Systems (CAS): dynamische, open systemen die veranderen en evolueren als gevolg van meerdere interacties binnen en tussen het systeem, waaronder positieve en negatieve feedback, vertragingen en omslagpunten. Gezondheidszorgsystemen kenmerken zich door veel onderling verbonden componenten en actoren die voortdurend veranderen en zich aanpassen.
Kenmerken van systeemverandering in gezondheidsbevordering
Niet-lineariteit Open
Feedbackloops Open
Paradigmaverschuiving Open
Samenwerking tussen sectoren Open
Systeemverandering op organisatieniveau (bv. een school, een ziekenhuis = meso) werkt wanneer de juiste personen betrokken en gemandateerd zijn om aanpassingen uit te voeren in het systeem.
Voorbeeld: de succesfactoren voor een gezondheidsbeleid op school.
Systeemverandering in de bredere samenleving of beleid (bv. het voedselsysteem, de preventieve gezondheidszorg = macro) werkt wanneer er samenwerking is tussen actoren over sectoren, expertises en beleidsdomeinen heen.
Voorbeeld: Gezonde Gemeente, de Vlaamse voedselstrategie en de interfederale strategie voor een rookvrije generatie
Vergelijkbare technieken
Structurele aanpassingen: dit verwijst naar het aanpassen van de systemen binnen een bepaalde organisatie (= mesoniveau) om gewenst gedrag gemakkelijker, vanzelfsprekender of noodzakelijk te maken. Systeemverandering gaat vaak nog ruimer door ook andere organisaties op het mesoniveau en ook het macroniveau mee te nemen.
Aanvullende technieken
- Agendasetting, pleitbezorging en lobbying, pleitbezorging via massamedia en strategisch timen van lobbywerk zijn technieken die je kan gebruiken om te ijveren voor bepaalde systeemveranderingen door acties of standpunten te promoten en op de agenda te zetten.
- Invloed van stakeholders benutten kan je als aanvullende techniek gebruiken om invloedrijke stakeholders te laten bijdragen aan een bepaalde verandering binnen een organisatie.
- Formuleren en opleggen van wetten en regelgeving is een manier om bepaalde systeemveranderingen te kunnen doorvoeren. Dit kan toegepast worden op maatschappelijk niveau, maar regels en afspraken zijn ook een onderdeel van de aanpak op organisatieniveau. Denk aan afspraken over schermgebruik of het meebrengen van snoep naar school, regels over middelengebruik, …
- Ongelijkheden verkleinen is een belangrijk aandachtspunt om mee te nemen bij systeemverandering, maar het kan ook het opzet zijn van de systeemverandering. Structurele veranderingen zijn immers noodzakelijk om gezondheidsongelijkheden te kunnen verkleinen.
Hoe pas je deze techniek toe?
Om een systeembenadering toe te passen in onderzoek, beleid of interventies is het nodig om het systeem en de onderliggende dynamieken te begrijpen. Dat kan aan de hand van systeemdenken.
Als individuele professional of zorgverlener kan je vaardigheden voor systeemdenken ontwikkelen, trainen en toepassen door te kijken naar het grotere geheel, te denken in verbanden en patronen, te anticiperen op gevolgen van acties in de toekomst, door interdisciplinair en multisectoraal samen te werken, ... (zie: Habits of a system thinker).
Hieronder vind je enkele voorbeelden van tools en werkwijzen om het systeemdenken toe te passen bij de ontwikkeling van een interventie of beleidsmaatregel. Deze vormen het startpunt om de juiste systeemveranderingen in gang te zetten, waarbij je tal van andere technieken kan gebruiken (zie ‘vergelijkbare en aanvullende technieken’).
Sociaal-ecologisch model Open
Causal loop diagrams (feedbackloops) Open
Group Model Building (GMB) Open
Action Scales Model (ASM) Open
Hoe gebruik je het ASM voor systeemverandering? Open
Inspirerende voorbeelden
‘Whole school approach’ en
‘Health promoting schools’-aanpak
De ‘whole school approach’ of ‘health promoting schools’-aanpak zijn manieren om (op mesoniveau) structureel te werken aan gezondheidsbevordering op school. De kadermethodiek Gezonde School van Gezond Leven is een vertaling van deze aanpak naar gezondheidsbevordering op school in Vlaanderen.
Samen voor een lokaal alcohol- en drugbeleid
Binnen het stappenplan van VAD voor een lokaal alcohol- en drugbeleid wordt aangeraden om een lokale omgevingsanalyse te maken, samen met lokale stakeholders zoals gemeentelijke diensten, lokale hulpverleners, politie, scholen en verenigingen. Wat zijn de specifieke problemen? En wat zijn de behoeften en ervaringen van de lokale stakeholders? Op basis van de omgevingsanalyse wordt het beleidsplan opgemaakt om de specifieke situatie in de gemeente aan te pakken (voorbeeld van gezamenlijk inzicht krijgen en draagvlak creëren) om vervolgens samen te werken aan oplossingen door veranderingen in het systeem.
Whole System Obesity Programme
Het Whole System Obesity Programme in Groot-Brittannië gebruikt het Action Scales Model om obesitas aan te pakken. Op de ene kant van de weegschaal ligt het ‘obesogeen’ systeem en op de andere kant het ‘gezonde gewicht’-systeem. De weegschaal toont ook vier niveaus waarop interventies kunnen gericht worden: gebeurtenissen, structuren, doelen en overtuigingen. Het model helpt stakeholders om een samenhangende set van acties te bedenken om de weegschaal te doen overhellen naar de gezonde kant.
GLIA
In Nederland zette het subsidieprogramma Gezonde Leefomgeving Integrale Aanpak (GLIA) in op samenwerking tussen verschillende disciplines, domeinen en stakeholders in praktijkgerichte onderzoeksprojecten. Centraal stond samen leren en kennis ontwikkelen ten behoeve van een gezonde leefomgeving. Samenwerking was hierin cruciaal: tussen verschillende vakgebieden en domeinen en tussen nationale, regionale, lokale publieke én private organisaties. En bovenal met én voor de inwoners. Met als ambitie dat gemeenten en GGD’en gezondheid vanzelfsprekend mee gaan wegen bij het ontwerp, de inrichting en het beheer van de leefomgeving.
Referenties
- Bartholomew Eldredge, L. K., Markham, C. M., Ruiter, R. A. C., Fernández, M. E., Kok, G., & Parcel, G. S. (2016). Planning health promotion programs: An Intervention Mapping approach (4th ed.). Wiley.
- Best, A., & Holmes, B. J. (2010). Systems thinking, knowledge and action: Towards better models and methods. Evidence & Policy: A Journal of Research, Debate and Practice, 6(2), 145–159. https://doi.org/10.1332/174426410X502284
- Nobles, J. D., Radley, D., & Mytton, O. T. (2021). The Action Scales Model: A conceptual too to identify key points for action within complex adaptive systems.
- Perspectives in Public Health, 142(6), 328- 337. https://doi.org/10.1177/17579139211006747
- Public Health England (2019). Whole systems approach to obesity. A guide to support local approaches to promoting healthy weight.
- Richardson, G. P., & Andersen, D. (2019). Systems thinking, mapping, and group model building. In Handbook of Group Decision and Negotiation. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-12051-1_19-1
Auteur: Loes Neven (Vlaams Instituut Gezond Leven vzw) met medewerking van de werkgroep gedragsinzichten