Beloning
Meer info over deze techniek
Theoretische onderbouwing
De principes van beloning zijn gebaseerd op de Theories of Learning, zoals ontwikkeld binnen het behaviorisme door onder andere Skinner (1953) en verder uitgewerkt door Kazdin (2012). Zij zien gedrag als iets dat wordt beïnvloed door de gevolgen die na het gedrag optreden. Als een bepaald gedrag iets positiefs oplevert, is de kans groter dat je dit gedrag in de toekomst herhaalt. Kazdin benadrukt dat beloningen het meest effectief zijn wanneer ze consequent en op het juiste moment (kort na het gedrag in kwestie) worden gegeven. Het beloningssysteem moet bovendien goed aansluiten bij de situatie en de persoon. Niet alleen tastbare beloningen, zoals geld of cadeaus, werken goed, ook sociale beloningen (zoals complimenten of verbale aanmoediging) en het gevoel van voldoening op zich (intrinsieke beloning) kunnen gedrag op lange termijn versterken en helpen vol te houden.
Kelder en collega’s (2015) wijzen erop dat beloning een belangrijke rol speelt in het bevorderen van gezond gedrag. Mensen kunnen leren uit ervaring, maar ook uit verbale instructies (wat zijn de regels om beloond/gestraft te worden in een situatie?) en uit het observeren van hoe anderen worden beloond (ook wel observationeel leren genoemd). Zo kan het motiverend werken wanneer leerlingen in een klas merken dat een klasgenoot positieve aandacht krijgt omdat die goed oplet: anderen zijn dan sneller geneigd om dat gedrag ook te stellen. Deze manier van leren speelt volgens de auteurs een sterke rol bij gedragsverandering, zeker in sociale omgevingen zoals scholen.
Vergelijkbare technieken
- Bekrachtiging: is het koppelen van een positief gevolg aan een gedrag, waardoor de kans toeneemt dat het gedrag in de toekomst wordt herhaald. Contingente beloning is een specifieke vorm daarvan, waarbij een beloning expliciet en voorwaardelijk wordt gegeven nadat het gewenste gedrag is gesteld.
- Counterconditioning: hier vervang je een ongewenst gedrag door een gezonder alternatief in dezelfde situatie. Dit helpt om het oude gedrag af te leren doordat het nieuwe gedrag consistent wordt versterkt. Iemand die bijvoorbeeld gewend is om 's avonds na het eten te snoepen (ongewenst gedrag), kiest er bewust voor om in diezelfde situatie in plaats daarvan een kop thee te drinken (gezonder alternatief).
Aanvullende technieken
- Feedback geeft mensen inzicht in hun gedrag en vooruitgang, en versterkt zo het effect van de beloning. Het helpt om de link tussen gedrag en gevolg duidelijk te maken en verhoogt het gevoel van competentie. Waarderende feedback is ook een vorm van beloning, bijvoorbeeld: “Je bent erin geslaagd om deze week elke avond rond hetzelfde tijdstip te gaan slapen, dat is een belangrijke stap richting een stabieler slaappatroon."
- Doelen stellen houdt in dat je samen duidelijke, haalbare doelen formuleert. Dit helpt om de beloning te koppelen aan iets concreets en motiverends, en versterkt het gevoel van richting en autonomie.
- Gradueel taken opbouwen betekent dat je gedrag opsplitst in kleine, haalbare stappen (bv. starten met frisdrank vervangen door water en nadien het voedingspatroon aanpassen). Zo voorkom je dat mensen die het einddoel nog niet bereikten, afhaken, en kunnen ook tussentijdse inspanningen beloond en gewaardeerd worden. Het vergroot ook de kans op succes.
- Op maat werken houdt in dat je inspeelt op de noden, voorkeuren en context van de persoon. Dit zorgt ervoor dat zowel het gedrag als de beloning relevant aanvoelen, en vergroot de kans op duurzame gedragsverandering.
- Nudging maakt het gewenste gedrag makkelijker of vanzelfsprekender, waardoor mensen sneller tot actie overgaan. In combinatie met contingente beloning kan het gedrag uitgelokt worden via de nudge (bv. fruit op ooghoogte plaatsen), en vervolgens versterkt worden door de beloning (bv. stempel op stempelkaart voor korting).
Hoe pas je deze techniek toe?
Contingente beloning kan op verschillende manieren worden toegepast binnen gezondheidsbevordering.
Individueel – In groep Open
Fysiek – Digitaal Open
Beleidsmatig Open
Bijkomende richtlijnen Open
Inspirerende voorbeelden
Financiële beloning voor zwangere vrouwen die stoppen met roken (UK)
De laatste jaren verscheen er heel wat onderzoek dat de doeltreffendheid van financiële beloningen voor rookstop bij zwangere vrouwen aantoonde. In het Verenigd Koninkrijk zullen financiële beloningen voortaan, naast de (reeds bestaande) gedragsmatige begeleiding en beschikbaarheid van nicotinevervangers, deel uitmaken van de standaardbegeleiding voor alle zwangere vrouwen die roken. Voor elk van hen is er een maximale incentive van £400 in de vorm van shopping vouchers.
Woogie Boogie
Het Woogie Boogie-klaspakket is een initiatief dat kleuters aanmoedigt om meer te bewegen tijdens de schooluren. Door middel van een poster en stickers kunnen kleuters hun dagelijkse beweging bijhouden: na elke actieve dag kleuren ze een bolletje in en aan het eind van de week ontvangen ze een sticker als beloning. Hierbij wordt een specifieke beloning (de sticker) direct gekoppeld aan het gewenste gedrag (dagelijks bewegen). Het educatieve pakket biedt daarnaast leerkrachten praktische tools om beweging op een natuurlijke manier in de klas te integreren, zoals bewegingstussendoortjes en tips om langdurig zitten te verminderen. Door zowel kinderen als leerkrachten te betrekken, ondersteunt het project gedragsverandering op een positieve en motiverende manier.
Fietsvergoeding
In het Vlaamse onderwijs wordt het principe van contingente beloning toegepast om duurzaam en gezond woon-werkverkeer te stimuleren. Onderwijspersoneel in zowel basis-, secundair als hoger onderwijs dat met de fiets naar school komt, ontvangt een fietsvergoeding van 21 cent per kilometer. Deze financiële beloning is rechtstreeks gekoppeld aan het gewenste gedrag, namelijk het effectief gebruiken van de fiets voor het woon-werktraject. Deze maatregelen passen binnen een bredere inspanning van de overheid en onderwijsinstellingen om gezonde en milieuvriendelijke keuzes aan te moedigen en te belonen.
Label Sportbedrijf van Sport Vlaanderen
Het Label Sportbedrijf is een initiatief van Sport Vlaanderen dat bedrijven en organisaties erkent die actief investeren in de gezondheid van hun medewerkers door sport en beweging te stimuleren. Als organisaties dit label behalen, ontvangen ze een formele erkenning voor hun inspanningen op het gebied van gezondheidsbevordering op de werkvloer. Dit fungeert als een vorm van contingente beloning, waarbij het gewenste gedrag — het implementeren van gezondheidsbevorderende initiatieven — wordt beloond met een officieel label, wat op zijn beurt de motivatie verhoogt om dergelijke initiatieven voort te zetten of uit te breiden.
Referenties
- Bartholomew Eldredge, L. K., Markham, C. M., Ruiter, R. A. C., Fernández, M. E., Kok, G., & Parcel, G. S. (2016). Planning Health Promotion Programs: An Intervention Mapping Approach (4th ed.). San Francisco: Jossey-Bass.
- Deci, E., Koestner, R., & Ryan, R. (1999). A meta-analytic review of experiments examining the effects of extrinsic rewards on intrinsic motivation. Psychological bulletin, 125 6, 627-68; discussion 692-700 . https://doi.org/10.1037/0033-2909.125.6.627.
- Kazdin, A. E. (2012). Behavior modification in applied settings (7th ed.). Long Grove, IL: Waveland Press.
- Kelder, S. H., Hoelscher, D. M., & Perry, C. L. (2015). Social cognitive theory and health behavior. In K. Glanz, B. K. Rimer, & K. Viswanath (Eds.), Health Behavior: Theory, Research, and Practice (5th ed., pp. 175–199). Jossey-Bass.
- Liegel, N., Schneider, D., Wascher, E., Klatt, L., & Arnau, S. (2024). The effect of performance contingent reward prospects flexibly adapts to more versus less specific task goals. Psychophysiology, 61. https://doi.org/10.1101/2024.08.07.607018.
- Jacobsen, C., & Andersen, L. (2017). Leading public service organizations: how to obtain high employee self-efficacy and organizational performance. Public Management Review, 19, 253 - 273. https://doi.org/10.1080/14719037.2016.1153705.
Auteur: Amaryllis Laenen en Sara Kindt (Howest) met medewerking van de werkgroep gedragsinzichten