Counterconditionering

Theoretische onderbouwing Vergelijkbare/aanvullende technieken Hoe pas je deze techniek toe? Inspirerende voorbeelden

Meer info over deze techniek

Theoretische onderbouwing

Counterconditionering komt voort uit ‘Theories of learning’ (Robbins, Schwartz & Wasserman, 2001). Het is gebaseerd op klassieke conditionering (Pavlov, 1949) en werd later ook toegepast in operante conditionering (Skinner, 1938).

Bij klassieke conditionering leert iemand om op een bepaalde manier te reageren op een neutrale prikkel (bv. bel) omdat die prikkel herhaaldelijk samengaat met een positieve (bv. voedsel) of negatieve (bv. pijn) stimulus (Keller et al., 2020). In het domein van gezondheid zou iemands werkplek (neutrale prikkel) kunnen samenhangen met een negatieve stimulus (bv. stress). Door de associatie werk – stress begint iemand telkens te roken bij aankomst op het werk. Via counterconditionering kan je deze associatie tegengaan of ‘counteren’ door de werkplek aangenamer te maken, waardoor de persoon bij het zien ervan iets positiefs ervaart (bv. enthousiasme in plaats van stress). Hierdoor zal het ongezonde rookgedrag afnemen.
Bij operante conditionering wordt gedrag beïnvloed door de gevolgen van dat gedrag (beloning of straf). Bij counterconditionering probeer je het ongewenste gedrag te vervangen door een gezonder alternatief dat ook positieve gevolgen heeft (Keller et al., 2020). In het domein van gezondheid zou iemand dus kunnen aanleren om bij aankomst op het werk een ademhalingsoefening te doen of een korte wandeling te maken om stress te verminderen (beloning) in plaats van te roken (oude, ongewenste gedrag).

Vergelijkbare technieken

Zowel bij straffen als bij counterconditionering is het de bedoeling om ongewenst gedrag tegen te gaan. Bij straffen is dat door een negatieve consequentie of ‘straf’ te laten volgen op het ongewenste gedrag. Bij counterconditionering is dat door een gewenst (gezonder) alternatief gedrag te belonen (operante conditionering) of door ervoor te zorgen dat het ongewenste gedrag niet langer wordt opgeroepen door een bepaalde situatie of prikkel (klassieke conditionering).
Bij deconditionering wordt enkel een bestaande beloning voor een ongewenst gedrag weggenomen, terwijl bij counterconditionering een nieuwe beloning wordt toegevoegd om het gewenste gedrag te laten toenemen.
Bekrachtiging is een techniek om gedrag te doen toenemen. Counterconditionering is het vervangen van oud gedrag door nieuw gedrag en werkt in de context van operante conditionering altijd in combinatie met positieve bekrachtiging of beloning. Hierbij wordt het nieuwe gedrag actief beloond om het effect te versterken. Bij counterconditionering in de context van klassieke conditionering speelt beloning geen rol, aangezien de associatie tussen twee stimuli verandert en niet tussen gedrag en beloning.
Nudging is een techniek waarbij je de omgeving zo aanpast dat gewenst gedrag vanzelf aantrekkelijker of gemakkelijker wordt, zonder keuzevrijheid weg te nemen. Net als bij counterconditionering stuur je gedrag richting een gezonder alternatief.
Stimuluscontrole lijkt op counterconditionering omdat het ook bestaande automatismen wil doorbreken en opnieuw vormgeven. Stimuluscontrole doet dit door prikkels die ongewenst gedrag uitlokken, te vermijden of net prikkels die gezond gedrag uitlokken, toe te voegen. Counterconditionering vervangt oud gedrag door een gezonder alternatief, zodat niet alleen de stimulus maar ook de gedrags- en emotionele respons verandert.

Hoe pas je deze techniek toe?

Stappenplan voor counterconditionering:

Identificeer het ongewenste gedrag en de situatie waarin het optreedt.
Bepaal een aantrekkelijk en haalbaar gewenst alternatief gedrag dat in dezelfde situatie kan worden uitgevoerd en direct positieve effecten oplevert.
Ondersteun de persoon bij het consequent toepassen van het alternatieve gedrag telkens wanneer de uitlokkende stimulus zich voordoet.
Stimuleer herhaling en consistent gebruik van het nieuwe gedrag om de oude automatische respons te vervangen en nieuwe associaties te versterken.
Zorg voor passende beloningen en sociale ondersteuning om het nieuwe gedrag aantrekkelijk te houden en de motivatie op lange termijn te bevorderen.

Individueel – in groep – beleidsmatig Open Close

Individueel – Op individueel niveau kan counterconditionering toegepast worden door (al dan niet onder begeleiding) een bepaald ongewenst gedrag systematisch te vervangen door een gewenst alternatief dat een positief effect oplevert.
Bijvoorbeeld: een gezondheidscoach helpt een cliënt die snoept om stress te verminderen die momenten te koppelen aan ontspannende ademhalingsoefeningen of een korte wandeling. De cliënt leert zo dat stress ook kan afnemen door gezonder gedrag. In het begin zal de drang naar snoepen nog aanwezig zijn, maar door herhaling en de positieve effecten van de ademhaling/wandeling zal de oude gewoonte geleidelijk verdwijnen en vervangen worden door het nieuwe gedrag.
In groep – Counterconditionering kan ook binnen sociale settings worden toegepast, waarbij het gewenste gedrag ook wordt gestimuleerd en ondersteund door de groep.
Bijvoorbeeld: in een groepsprogramma voor mensen met alcoholproblemen worden vaste vrijdagavonddrinkmomenten vervangen door gezamenlijke sport- of bewegingsactiviteiten, zoals een avondwandeling. Door dit nieuwe, positieve groepsritueel op hetzelfde moment te laten plaatsvinden, leren deelnemers een ander gedrag te koppelen aan een vertrouwde situatie. Het sociale aspect versterkt bovendien de motivatie en het gevoel van verbondenheid, waardoor de kans groter wordt dat de oude gewoonte wordt vervangen door het nieuwe gedrag.
Beleidsmatig – Counterconditionering kan ook op beleidsmatig niveau toegepast worden.
Bijvoorbeeld: in een school worden ongezonde traktaties bij verjaardagen vervangen door gezamenlijke sport- of spelmomenten. Door de positieve associatie met bewegen en samenzijn, leren kinderen dat plezier niet afhankelijk is van ongezonde snacks. In een bedrijf worden koffiepauzes met koekjes vervangen door gezamenlijke lunchwandelingen. Werknemers leren dat sociale interactie en ontspanning ook kunnen plaatsvinden zonder ongezonde snacks. Na verloop van tijd wordt de sociale norm verschoven en wordt de gezonde pauze het nieuwe normale gedrag.

Fysiek – online Open Close

Bijkomende richtlijnen Open Close

Inspirerende voorbeelden

Minder zitten en meer bewegen

Het Vlaams Instituut Gezond Leven vzw maakt gebruik van vervangboodschappen om mensen aan te moedigen om langdurig zitten te vervangen door laagdrempelige beweegmomenten, zoals staand vergaderen of korte stretchmomenten tijdens pauzes. Dit vervangt het ongezonde (zitten) door een gezonder alternatief dat makkelijk toepasbaar is op de werkplek, zodat de associatie met werk en zitten langzaam vermindert en vervangen wordt door een positieve ervaring van bewegen.

Cognitieve gedragstherapie bij middelengebruik

Een Nederlands behandelprotocol voor problematisch middelengebruik richt zich op het doorbreken van geautomatiseerde gebruikspatronen door middel van leertheoretische interventies. Centraal staan zelfmonitoring van middelengebruik en risicosituaties, het opstellen van een functieanalyse om triggers en bekrachtigers te herkennen, en het aanleren van alternatieve, gezondere gedragingen die het oude gebruik vervangen (counterconditionering). Dit behandelprotocol illustreert hoe counterconditionering praktisch wordt toegepast in verslavingszorg om duurzame gedragsverandering te bevorderen.

Referenties

Bartholomew Eldredge, L. K., Markham, C. M., Ruiter, R. A. C., Fernández, M. E., Kok, G., & Parcel, G. S. (2016). Planning Health Promotion Programs: An Intervention Mapping Approach (5th ed.). Jossey-Bass.
Keller, N. E., Hennings, A. C., & Dunsmoor, J. E. (2020). Behavioral and neural processes in counterconditioning: Past and future directions. Behaviour Research and Therapy, 125, 103532.
Pavlov, I. P. (1949). Conditioned Responses. In W. Dennis (Ed.), Readings in general psychology (pp. 249–267). Prentice-Hall, Inc. https://doi.org/10.1037/11352-...
Robbins, S. J., Schwartz, B., & Wasserman, E. A. (2001). Psychology of Learning and Behavior (5th ed.). W. W. Norton.
Skinner, B. F. (1938). The Behavior of Organisms: An Experimental Analysis. Appleton-Century.

Auteur: Amaryllis Laenen en Sara Kindt (Howest) met medewerking van de werkgroep gedragsinzichten

Drijfveren

Reflectieve drijfveren

Attitudes

Uitkomstverwachting

Automatische drijfveren

Behoeften en verlangens

Gewoonten

Associaties