Sociale actie
Meer info over deze techniek
Theoretische onderbouwing
Volgens de stakeholdertheorie (Freeman, 1984) is een stakeholder elke persoon, groep of organisatie die invloed kan uitoefenen op een systeem. Dit kunnen bijvoorbeeld werknemers, investeerders, omwonenden of andere betrokken partijen zijn die op een bepaalde manier worden geraakt door beslissingen binnen dat systeem. Sociale actie helpt deze mensen en groepen om zichtbaarder te worden en meer invloed uit te oefenen. Dit kan bijvoorbeeld door samen te werken, petities te verspreiden of protesten te organiseren. Door gezamenlijk op te treden, kunnen ze beleidsmakers of organisaties onder druk zetten om een gezonder beleid in te voeren.
Ook theorieën over macht (Turner, 2005), waarin macht wordt gezien als het vermogen om invloed uit te oefenen op anderen, sluiten hierop aan. Sociale actie maakt gebruik van confronterende methoden zoals boycots, demonstraties of stakingen om bestaande machtsverhoudingen uit te dagen en te veranderen. Een belangrijk element hierbij is groepsidentiteit: mensen die zich gedeeld benadeeld voelen, organiseren zich rond gemeenschappelijke ervaringen, doelen en overtuigingen. Zo ontstaat collectieve macht, waardoor mensen die normaal weinig gehoord worden als één groep kunnen handelen, wat hun invloed vergroot.
Subtypes van de techniek
Hendriks (1973) onderscheidt vier strategieën van sociale actie, die elkaar opvolgen in toenemende mate van intensiteit.
Samenwerkingsstrategie Open
Campagnestrategie Open
Protest- of verzetsstrategie Open
Opstandstrategie Open
Vergelijkbare technieken
- Gemeenschapsontwikkeling en sociale actie zijn allebei vormen van gemeenschapsorganisatie die gericht zijn op het verbeteren van sociale omstandigheden en het aanpakken van ongelijkheid. Toch verschillen ze sterk in aanpak. Gemeenschapsontwikkeling vertrekt vanuit consensus en gedeelde besluitvorming, waarbij macht gelijk wordt verdeeld en participatieve probleemoplossing centraal staat. Sociale actie vertrekt daarentegen vanuit een conflict of machtsstrijd. Ze gebruikt confrontatie en druk om verandering af te dwingen.
- Coalities vormen en sociale actie mobiliseren beide groepen rond een gedeeld probleem. Waar sociale actie vertrekt vanuit conflict en machtsstrijd, focust coalitievorming zich op samenwerking tussen diverse actoren die handelen vanuit hun eigen belangen.
Aanvullende technieken
- Persuasieve communicatie: door krachtige boodschappen te formuleren die inspelen op emoties, waarden en sociale normen, kunnen groepen mensen gemotiveerd raken om in actie te komen.
- Invloed van stakeholder benutten: waar sociale actie inzet op collectieve druk en verandering van machtsverhoudingen, richt stakeholderinvloed zich op het versterken van de positie van de betrokken personen of groepen binnen een systeem. Hoe meer invloed deze stakeholders hebben, hoe groter de kans dat hun sociale actie daadwerkelijk slaagt.
- Agendasetting: zorgt ervoor dat de problemen die via sociale actie worden aangekaart ook op de politieke agenda verschijnen.
- Zowel bewustzijn verhogen als pleitbezorging en lobbying kunnen voorafgaan aan of samengaan met sociale actie. Ze zorgen ervoor dat bepaalde thema’s sterker onder de aandacht komen.
Hoe pas je deze techniek toe?
Sociale actie richt zich op beleidsmakers, organisaties of instellingen die invloed hebben op het probleem dat aangepakt moet worden. De actie kan plaatsvinden in fysieke ruimtes (zoals op straat, in buurthuizen of tijdens evenementen), maar evengoed via digitale kanalen zoals sociale media, online petities of gerichte e-mailcampagnes.
Fase 1: de sociale actie voorbereiden Open
Fase 2: uitvoering van de sociale actie Open
Inspirerende voorbeelden
Petitie Bond Beter Leefmilieu
In 2025 overhandigde Bond Beter Leefmilieu een petitie aan minister Jean-Luc Crucke met een duidelijke eis: België moet PFAS stap voor stap uitfaseren. PFAS zijn chemische stoffen die nauwelijks afbreken en zich opstapelen in het milieu, drinkwater en zelfs in ons lichaam. De petitie werd door meer dan 27.000 mensen ondertekend, wat de maatschappelijke bezorgdheid luid en duidelijk onderstreepte.
Artsenstaking tegen hervorming gezondheidszorg
Op maandag 7 juli 2025 voerden duizenden Belgische artsen en tandartsen voor het eerst in 25 jaar een nationale staking, uit protest tegen de hervormingsplannen van minister Frank Vandenbroucke. De hervormingswet wil ervoor zorgen dat medische zorg betaalbaar blijft door artsen te stimuleren om officiële tarieven te hanteren en buitensporige supplementen te beperken. Deze actie is een duidelijk voorbeeld van een protest- of verzetsstrategie, aangezien er geen consensus is tussen de betrokken partijen en de staking wordt ingezet als middel om druk uit te oefenen.
Massabetoging voor de zorg in Brussel
In Brussel kwamen in 2024 zeker 25.000 mensen op straat om te betogen voor de non-profitsector, met een duidelijke focus op de gezondheidszorg. De vakbonden eisten meer investeringen in zorg en welzijn, als antwoord op de toenemende werkdruk en het nijpende personeelstekort. Dit is opnieuw een voorbeeld van een protest- of verzetsstrategie omdat de overheid wel degelijk erkent dat er problemen zijn en al stappen heeft ondernomen. Toch vinden de vakbonden dat deze maatregelen onvoldoende tegemoetkomen aan de fundamentele noden van het zorgpersoneel. Daarom gingen ze betogen.
Referenties
- Alinsky, S. D. (1971). Rules for radicals: A pragmatic primer for realistic radicals. Vintage Books.
- Bartholomew Eldredge, L. K., Markham, C. M., Ruiter, R. A. C., Fernández, M. E., Kok, G., Parcel, G. S. (2016). Planning health promotion programs: an intervention mapping approach. (4de ed.). Wiley.
- Ewart, C. K. (1991). Social action theory for a public health psychology. American Psychologist, 46(9), 931–946.
- Freeman, R. E. (1984). Strategic Management: A Stakeholder Approach. Boston, MA: Pitman.
- Hendriks, A. (1973). Sociale aktie: Brandstof voor buurtwerk. Alphen aan den Rijn: Samsom.
- Kok, G., Gurabardhi, Z., Gottlieb, N. H., & Zijlstra, F. R. H. (2015). Influencing organizations to promote health: Applying stakeholder theory. Health Education & Behavior, 42(IS), 123S–132S
- Turner, J. C. (2005). Explaining the nature of power: A three-process theory. European Journal of Social Psychology, 35(1), 1–22.
Auteur: Lief Solemé (Universiteit Gent) met medewerking van de werkgroep gedragsinzichten