De ‘gateway hypothese’ onderzoekt of er een causaal verband is tussen beginnen vapen (zonder roker te zijn) en in een latere fase beginnen roken en regelmatige roker worden (terwijl de jongere zonder het beginnen met vapen niet zou beginnen roken zijn of geen regelmatige roker zou geworden zijn). Onze conclusie: er bestaat een evidente relatie tussen vapen en roken bij jongeren, maar een causaal verband tussen de twee is niet wetenschappelijk onderbouwd. De werkelijkheid is een stuk complexer.

Samenhang tussen vapen en roken bij jongeren

Er is een samenhang tussen vapen en roken bij jongeren, dat blijkt onder meer uit de Leerlingenbevraging van het Vlaams Expertisecentrum Alcohol en andere Drugs (VAD): jongeren die meer roken, gebruiken ook meer de e-sigaret (en omgekeerd). Uit de resultaten van 2019 bleek: net als bij tabak roken, is er een duidelijk verschil in dampgedrag tussen leerlingen uit de A-stroom en leerlingen uit de B-stroom en tussen de onderwijsvormen. We weten niet in welke richting dat verband gaat in Vlaanderen (eerst vapen en dan roken of omgekeerd?).

In Frankrijk blijkt uit de ‘Baromètre 2019’ van Santé Publique France dat in de groep van jongeren die al gerookt en gedampt hebben een meerderheid de klassieke sigaret eerst gebruikte. In het Verenigd Koninkrijk kwamen rookstoporganisatie ASH en Public Health England in 2020 tot de conclusie dat vapen weinig voorkomt bij jongeren die nooit gerookt hebben.

Rekening houden met de complexiteit van risicogedrag en omgevingsfactoren

Is een verklaring voor de samenhang tussen vapen en roken bij jongeren mogelijk vanuit de zogenaamde ‘common liability’-theorie? Dat betekent dat de samenhang er is omdat dezelfde risicofactoren bij beide (en bij nog ander risicogedrag) meespelen. E-sigaretgebruik concentreert zich zo meer bij jongeren die al gerookt hebben of die zouden gaan roken (als ze de e-sigaret niet hadden).

In onderzoek van Sooyong & Selya (2020) werd het effect onderzocht van ‘ooit e-sigaretgebruik op ooit roken’, ‘ooit e-sigaretgebruik op huidig roken’, ‘huidig e-sigaretgebruik op ooit roken’ en ‘huidig e-sigaretgebruik op huidig roken’. Er werd daarbij gekeken naar 14 risicofactoren die mogelijk samenhangen met roken en vapen, zoals alcoholgebruik en druggebruik en het hebben van vrienden die roken.

Conclusie: “E-cigarette use does not appear to be associated with current, continued smoking. Instead, the apparent relationship between e-cigarette use and current conventional smoking is fully explained by shared risk factors, thus failing to support claims that e-cigarettes have a causal effect on concurrent conventional smoking among youth. E-cigarette use has a remaining association with lifetime cigarette smoking after propensity score adjustment; however, future research is needed to determine whether this is a causal relationship or merely reflects unmeasured confounding.” E-sigaretgebruik wordt niet geassocieerd met huidig (= blijven) roken van sigaretten. De relatie tussen de twee kan volgens dit (en ander gelijkaardig) onderzoek volledig verklaard worden vanuit gezamenlijke risicofactoren. Er is geen causaal effect van e-sigaretgebruik op huidig sigaretten roken bij jongeren. Ooit-e-sigaretgebruik en huidig e-sigaretgebruik verhogen wel nog de kans op het ooit-roken van een klassieke sigaret (maar bijkomend onderzoek is nodig om uit te maken of het hier over een causaal verband gaat). Eenvoudig samengevat: vapen verhoogt de kans dat tieners ook sigaretten zullen proberen, maar niet dat ze (regelmatige) rokers worden.

15 voormalige voorzitters van de ‘Society for Research on Nicotine and Tobacco’ (SNTR) gaan in hun recente essay ook in op de kwestie. Zij besluiten:” If vaping causes some young people to try cigarettes, the aggregate impact must be small. A recent study estimated that if vaping increases nonsmoking youths’ odds of trying cigarettes by 3.5 (as reported by Soneji et al.), smoking initiation among young adults would increase less than 1 percentage point. Furthermore, US survey data demonstrate that smoking among young people has declined at its fastest rate ever during vaping’s ascendancy. If vaping increases smoking initiation, other unknown factors more than compensate.”

Kijken naar cijfers en tendensen

Als een ‘gateway-effect’ een aanzienlijke impact zou hebben op het tabaksgebruik bij jongere, dan zou sinds de introductie van de e-sigaret op de markt het rookcijfer bij jongeren weer moeten stijgen. Maar het cijfer gaat (verder) in dalende lijn, in ons land en in Europa (zie de ‘Health Behaviour in School-aged Children (HBCS)’-cijfers, zie de cijfers van onze Leerlingenbevraging). En ook in andere westerse landen, zoals de VS. In de VS werd de daling bovendien veel sterker vanaf het moment dat e-sigaretten populairder werden. In Nieuw-Zeeland lijkt de tendens dat vapen bij jongeren in de plaats komt van roken.

We moeten verdere ontwikkelingen afwachten, maar zeker is dit: het tabaksgebruik bij jongeren is nergens gestegen het voorbije decennium. Integendeel, het is voortdurend gedaald.

Meer info

  • Zie 8.3 in Bijlage 1 (Jongeren en niet-rokers) van het HGR-advies