Mentaal welbevinden: een gedeelde verantwoordelijkheid binnen het schoolbeleid
Mentaal welbevinden op school? Dat is méér dan een lespakket of tijdelijk project. Het is een fundamenteel onderdeel van het schoolbeleid. Maar hoe zorg je ervoor dat iedereen op school aandacht heeft voor het mentaal welbevinden van leerlingen en leerkrachten?
Mentaal welbevinden is geen kwestie van één lespakket of tijdelijk project. Het is een fundamenteel onderdeel van het schoolbeleid en de schoolvisie. Een concrete les of project kan hierbinnen een plaats krijgen, maar echte impact ontstaat pas wanneer mentaal welbevinden verweven zit in de dagelijkse werking van de school. Dat betekent dat het zichtbaar wordt in kleine, maar essentiële gedragingen, attitudes en verwachtingen ten aanzien van zowel leerlingen als leerkrachten. Net omdat mentaal welbevinden zo breed en diepgaand verweven is met de schoolcultuur, is het niet altijd eenvoudig om het concreet te benoemen of te meten.
Mentaal welbevinden en kennis verwerven: geen tegenstelling, wel een versterking
Scholen zijn onderwijsinstellingen. Leraren willen graag dat hun leerlingen kennis, vaardigheden en attitudes verwerven die de fundamenten zijn voor verder onderwijs of de arbeidsmarkt. De minister van onderwijs vindt een kennisrijk curriculum belangrijk. En daar kunnen wij ons helemaal in vinden. Een vaak gehoorde misvatting is echter dat aandacht voor mentaal welbevinden en een sterke focus op kennis elkaar zouden uitsluiten. Dat is niet het geval. Leren en een hoog mentaal welbevinden ervaren gaan hand in hand en versterken elkaar. Een leerling die zich veilig en ondersteund voelt, heeft een grotere kans om kennis effectief op te nemen. Omgekeerd draagt het verwerven van kennis en vaardigheden bij aan het zelfvertrouwen en de veerkracht van leerlingen. Het een hoeft dus niet ten koste te gaan van het ander. Meer zelfs, het tegendeel is waar: door bewust aandacht te besteden aan het mentale, emotionele en sociale welbevinden van leerlingen, wordt de leerwinst net verhoogd. Het is daarom niet nodig om te kiezen tussen ‘pretpedagogiek’ of een vakinhoudelijke focus. Een geïntegreerde aanpak waarin mentaal welbevinden een plaats krijgt binnen een uitdagend, kennisrijk curriculum is de beste garantie voor duurzaam, efficiënt en effectief leren.
Enkele minuten maken een wereld van verschil
Kinderen en jongeren kunnen hun spanningsopbouw en emoties nog niet altijd goed reguleren. Dat betekent dat ze soms boos, verdrietig, afwezig, druk of gefrustreerd zijn. Wanneer een leerling overprikkeld is, staat die niet open om te leren en kennis op te nemen. Op dat moment bevindt die zich buiten het zogenaamde window of tolerance, oftewel buiten de ‘leerzone’. Om leerlingen opnieuw in die leerzone te krijgen, is co-regulatie nodig: een volwassene die hen helpt om hun emoties te reguleren. Thuis zijn dat de ouders of zorgfiguren, op school zijn dat de leerkrachten. Dit vraagt geen diepgaande psychologische kennis, maar wel bewustwording en ruimte om op signalen van leerlingen in te spelen.
En dat hoeft geen grote inspanning te zijn: vaak volstaan enkele minuten om bij het begin van de les in te checken bij leerlingen en hen te helpen zichzelf te reguleren indien nodig. Of om tijdens de les even te co-reguleren bij een leerling wiens spanning of emoties oplopen. Hierdoor kan de resterende lestijd optimaal benut worden voor het echte leerwerk.
Dit is geen verloren tijd, maar een investering die dubbel en dik wordt terugverdiend in verhoogde concentratie, motivatie en leerprestaties. Dit geldt niet enkel voor bovenstaand voorbeeld rond emoties. Ook andere aspecten die bijdragen tot het mentaal welbevinden (en een warm leer- en leefklimaat) vragen in vele gevallen slechts een beperkte investering.
Leren is soms ook niet prettig en dat is oké!
Leren en mentaal welbevinden versterken elkaar. In tegenstelling tot wat leerkrachten en beleidsmakers soms lijken te denken, betekent dit niet dat leerlingen elke leertaak prettig moeten vinden. Dat is onwerkbaar. Sommige dingen moeten er nu eenmaal via herhaling en oefening worden ingedramd, zoals de tafels van vermenigvuldiging of de basiswoordenschat van een vreemde taal. Dit kan een lastige en soms frustrerende fase zijn, maar eenmaal deze kennis geautomatiseerd is, wordt het pas écht interessant. Dan kan wiskunde een spel worden en taal een communicatiemiddel. Inspelen op interesses en de leefwereld van kinderen en jongeren kan uiteraard helpen om de scherpe kantjes eraf te vijlen en de link met het dagelijks leven te leggen. Leraren (en ouders) spelen een cruciale rol in het begeleiden van leerlingen in deze - soms frustrerende - leerfase. Dit kan door hen te motiveren, hen positieve bevestiging te geven en hen emotioneel te ondersteunen wanneer ze vastlopen.
Mentaal welbevinden als onderdeel van het school-DNA
Maar hoe zorg je er nu voor dat iedereen op school aandacht heeft voor het mentaal welbevinden van leerlingen en leerkrachten? En dat welbevinden niet enkel aan bod komt in kortdurende projecten of een aantal vrijgemaakte lesuren? De sleutel ligt in een geïntegreerde aanpak: mentaal welbevinden moet verweven zitten in de visie, het beleid én de dagelijkse praktijk.
Een cruciale stap is om samen met leerlingen, leerkrachten en andere betrokkenen de schoolvisie onder de loep te nemen. Hoe zijn de verschillende aspecten van mentaal welbevinden uit de geluksdriehoek – je goed voelen, goed omringd zijn, jezelf kunnen zijn en omgaan met moeilijke momenten – verankerd in de visie en het beleid?
En hoe uit zich dat in de dagelijkse praktijk (tip: de Gezonde School Matrix vormt hier een helder kader voor)? Hoe kijken we met een mentaal welbevinden-bril naar leerlingen, leerkrachten en ouders? Welke leer- en werkcontext willen we creëren om hen te ondersteunen? De ervaringen van leerlingen en leerkrachten zijn een belangrijke graadmeter om zicht te krijgen op de impact van het (huidige) beleid.
Ook op Vlaams niveau is er een gedeelde visie van de overheid, onderwijsverstrekkers en de preventiesector. Deze visie wordt vertaald in het zorgcontinuüm, eindtermen en leerplandoelen en kan richtinggevend zijn voor het schoolbeleid. Deze onderwijsdoelen verraden het al: de rol van het onderwijs draait niet alleen om kennis en vaardigheden, maar ook om de persoonlijke groei van leerlingen. Sociaal-emotioneel leren, reflecteren, waarden en doelen formuleren, oplossingsgericht denken en leren omgaan met fouten zijn daarbij essentiële bouwstenen. Wat kinderen vandaag meekrijgen, vormt de basis voor hun toekomst – jong geleerd, is oud gedaan. Een sterke visie op mentaal welbevinden is het startpunt van alle verdere acties en projecten, groot én klein. Maar de echte impact zit in het vervlechten van grotere acties met de kleine, dagelijkse initiatieven: het zit in hoe we luisteren, ondersteunen en samen bouwen aan een warme en veilige schoolcultuur. Maak daarom van mentaal welbevinden geen losstaand project, maar een vanzelfsprekend onderdeel van het school-DNA, iets wat iedereen op school ademt.