Geanticipeerde spijt

Binnen de cognitieve gedragstheorieën Theory of Planned Behaviour (Ajzen, 1991; Conner & Sparks, 2005) en Theory of Reasoned Action (Fishbein & Ajzen, 1975) wordt gedrag bepaald door iemands attitudes, normen en waargenomen gedragscontrole. Regret Theory (Loomes & Sugden, 1982) stelt dat ook geanticipeerde spijt mee het gedrag bepaalt. Zo wijst onderzoek ernaar dat geanticipeerde spijt systematisch bijdraagt aan sterkere gedragsintenties (Koch, 2014). Daarnaast blijkt dat wie meer spijt verwacht bij het niet handelen, een sterkere intentie en grotere kans heeft op gezond gedrag (Brewer et al., 2016).

Binnen de cognitief-affectieve theorieën wordt spijt beschreven als een aversieve of onaangename cognitief-affectieve emotie: een mix van denken én voelen. Zo tonen neurowetenschappelijke studies dat bij het nadenken over toekomstige spijt zowel ‘denkende’ hersengebieden (prefrontale cortex) als emotiegebieden (amygdala) in combinatie actief zijn. Door een gevoel van spijt op te roepen, activeer je dus een dubbel mechanisme: zowel het rationeel overwegen als het emotioneel motiveren, wat de impact ervan verhoogt.

Spijt is daarnaast een retrospectieve of terugblikkende emotie (een emotie die betrekking heeft op wat voorbij is) én is tegelijk inherent verbonden aan het maken van beslissingen: de huidige situatie zou beter zijn geweest áls we een andere keuze hadden gemaakt in het verleden. Het is dit gevoel dat we binnen deze techniek proactief willen oproepen, want het biedt een potentieel krachtig aangrijpingspunt tot gedragsverandering.

Een verwante theoretische pijler is affectieve voorspelling (affective forecasting): het voorspellen van je toekomstige gevoelens en emoties. Hoewel dit relatief makkelijk en vanzelfsprekend lijkt, blijkt het toch moeilijker dan verwacht. Mensen hebben de neiging om hun toekomstige gevoelens vanuit hun intuïtie en buikgevoel verkeerd in te schatten. Een voorbeeld hiervan is de optimism bias: de systematische neiging om de kans op positieve toekomstige uitkomsten te overschatten en de kans op negatieve uitkomsten te onderschatten (Sharot, 2011). Door bij dit intuïtief emotionele buikgevoel stil te staan, er cognitieve reflectie aan toe te voegen en expliciet na te denken over latere spijt, worden deze toekomstige situaties tastbaarder en kunnen ze beter meewegen in de beslissingen in het heden.

Wees duidelijk welk gedrag je wilt beïnvloeden (bv. stoppen met roken, meer bewegen, verhoogde screeningsdeelname) en verzamel achtergrondinformatie over je doelpubliek.

Initieel kan je als hulpverlener zelf scenario’s aanreiken, maar luister ook zeer goed naar het verhaal van de mensen voor je en de zaken waar zij zelf veel waarde aan hechten (bv. hun kinderen). Zo kunnen jullie samen gepersonaliseerde spijtboodschappen uitwerken die uiterst dicht bij hun leefwereld liggen.

Dit is de kern van de techniek.

• Breng de groep of de persoon ertoe om actief en levendig na te denken over toekomstige spijt:
  • Let hier zeker dat de emotionele kant niet wordt verwaarloosd, dit is het belangrijkste onderdeel van de techniek.
  • Mensen hebben het vaak makkelijker om zich de rationele kant voor te stellen, probeer diepere reflectie en emotionele voeling te stimuleren.

• Gebruik de op maat gekozen focus, spijtboodschappen en imaginaire voorstellingen.

• Laat ruimte voor introspectie:
  • Stiltemomenten, schrijfopdrachten of gesprekken in kleine groepen.
  • Zorg voor een veilige sfeer en omgeving: benadruk dat het over persoonlijke gevoelens gaat en dat er geen foute antwoorden zijn.
  • Voor meer informatie: zie de fiche Motiverende Gespreksvoering.
    

Inzichten in mogelijke spijt zijn op zichzelf al waardevol, maar het uiteindelijke doel is dat dit uitmondt in gedragsverandering. Zo kan je mensen hiermee helpen:

• Laat hen na de spijtoefening expliciet beslissen en plannen maken:
• Probeer in te schatten of dit meteen na de oefening gebeurt of dat ze wat bedenktijd nodig hebben. Let op: te veel tijd tussen de spijtoefening en het plannen kan ervoor zorgen dat de emotionele ervaring vervaagt. Stel vooraf een concrete deadline tot expliciet beslissen en plannen.
• Laat hen zelf één of meerdere actiepunten formuleren waarop ze zich ook moeten toeleggen.
• Deze toewijding kan je ook koppelen aan bijvoorbeeld een spijtboete of een beloning (zie techniekenfiches Beloning, Bekrachtiging of Straffen voor meer informatie).
• Laat je zeker inspireren door andere techniekenfiches zoals Als-Dan Plannen, Doelen Stellen, Motiverende Gespreksvoering of Zelfmonitoring Van Gedrag.

Voor een blijvend effect is opvolging aangewezen.

• Indien mogelijk, plan een terugkommoment of stuur een herinneringsmail.
• Binnen deze opvolging kan je de spijtoefening terug naar de voorgrond brengen.
• Hiernaast kan je positieve feedback geven om te benadrukken wat de persoon al bereikt heeft.
• Het is zéér belangrijk om weer een veilige omgeving te bieden, mochten mensen niet geslaagd zijn in hun voornemens.
  • Ze hebben snel een gemotiveerde en positieve intentie tot gezond gedrag, maar onderschatten vaak de barrières die hen in de weg staan.
  • Bekijk samen waarom dit niet is gelukt en hoe iemand de draad weer kan oppakken.
    

Tip: zorg dat je als professional voorbereid bent op eventuele heftige emotionele reacties. Voor sommige mensen kan het zeer confronterend zijn om over toekomstige spijt na te denken. Bied nadien dus zeker (op korte- en langetermijn) gepaste psychologische ondersteuning en/of verlichting (benadruk bv. dat de persoon zelf het roer in handen heeft en de mogelijkheden heeft om het doemscenario te vermijden door middel van het actieplan).

De techniek is toepasbaar op een breed scala van gedragingen die men zou willen veranderen.

Individueel – In groep

• Individueel traject: hier kan je diep ingaan op iemands motivaties, waarden, attituden en mogelijke toekomstige spijt. Als hulpverlener krijg je hier meer inzichten in iemands functioneren en kan je bijgevolg voor een persoonlijkere aanpak kiezen (zie fiche Motiverende gespreksvoering voor meer informatie).
• In groep: hier kunnen mensen in duo’s of in groep over hun situatie praten en samen met de groep een plan van aanpak opstellen. Door middel van deze groep kan je mensen hun sociaal draagvlak vergroten, andere inzichten verkrijgen door de verscheidenheid aan perspectieven en het gevoel normaliseren (“oh, niet alleen ik worstel hiermee”).

Schriftelijk – Mondeling

• Schriftelijk: er zijn verschillende schriftelijke technieken die je kan toepassen om spijt te stimuleren. Eén ervan houdt in dat mensen een brief schrijven naar het heden vanuit zichzelf in de toekomst, waarin ze de gevolgen stellen en uiten hoe hard het ze spijt dat ze niet gezonder geleefd hebben. Een andere mogelijkheid is dat ze een toekomstig dagboekfragment simuleren en beschrijven hoe hun keuzes invloed zullen hebben in de toekomst.
• Mondeling: ook traditionele gesprekstherapieën of groepsgesprekken kunnen dienen als reflectiemomenten. Je kan ook verschillende visualisatietechnieken of imaginaire voorstellingen gebruiken om de realiteit van de scenario’s zo levendig mogelijk te maken.