Gezond ouder worden: goed eten om minder te vergeten
Iedereen plukt de vruchten van gezonde voedingsgewoontes en dito levensstijl. Maar voor mensen met dementie is dat ‘gezond eten’ vaak wat complexer. Dementie is een verzamelnaam van aandoeningen waarbij de verwerking van informatie in de hersenen is verstoord. Dementie kent verschillende oorzaken, zoals de ziekte van Alzheimer en ziekte van Parkinson. Hoe deze aandoening zich uit, hangt af van de plaats en van de soort en ernst van de afwijkingen in de hersenen. Elke fase van het dementieproces heeft zijn specifieke moeilijkheden, waaronder voedingsproblemen. (Onder)voeding en cognitieve achteruitgang zijn immers nauw met elkaar verbonden en voedingsproblemen kunnen zowel een oorzaak als een gevolg zijn van dementie.
Invloed van voeding op dementie en omgekeerd
Een gezonde levensstijl, met inbegrip van een gezonde voeding, voldoende lichaamsbeweging en een gezond gewicht, heeft een preventieve invloed op de ontwikkeling van dementie en aandoeningen zoals de ziekte van Alzheimer. 1
(Onder)voeding en cognitieve achteruitgang zijn nauw met elkaar verbonden. De relatie werkt in beide richtingen: enerzijds kunnen voedingsproblemen leiden tot snellere cognitieve achteruitgang, anderzijds maken cognitieve problemen het moeilijker om adequaat te eten. Dit creëert een vicieuze cirkel waarbij beide problemen elkaar versterken.
Dementie heeft een complexe en ingrijpende impact op het eetgedrag, waarbij elke fase van het dementieproces zijn specifieke voedingsproblemen kent. Bij dementie sterven hersencellen geleidelijk af, wat leidt tot cognitieve problemen, zoals geheugenverlies, afasie (taalstoornis) en apraxie (onvermogen om complexe handelingen uit te voeren). Deze cognitieve achteruitgang manifesteert zich ook in voedingsgerelateerde problemen: naast kauw- en slikproblemen kunnen mensen met dementie moeite krijgen met de handelingen om te eten en het herkennen van eten en eetgerei. Bovendien vergeten ze wel eens om te eten. Daarnaast kunnen smaak- en geurvermindering optreden, waarbij mensen met dementie vaak een uitgesproken voorkeur ontwikkelen voor zoete smaken. Het zicht kan ook worden aangetast, wat het herkennen van voedsel bemoeilijkt. Bij matige tot ernstige dementie bestaat zelfs het risico dat mensen het onderscheid tussen eetbare en niet-eetbare dingen, zoals servetten, moeilijk kunnen maken. De aard en de ernst van deze voedingsproblemen variëren sterk per individu, afhankelijk van het type dementie en de fase waarin iemand zich bevindt. Deze voedingsproblemen kunnen bijdragen tot een verhoogd risico op ondervoeding.
Gezonde leefstijl voor mensen met dementie
Het FINGER-model: een holistische benadering
Een gezonde levensstijl, met inbegrip van een gezonde voeding, voldoende lichaamsbeweging en een gezond gewicht, heeft een preventieve invloed op de ontwikkeling van dementie.
Het FINGER-model (Finnish Geriatric Intervention Study to Prevent Cognitive Impairment and Disability) vat de aanpak voor het voorkomen van cognitieve achteruitgang samen in vijf kerngebieden (hieronder uitgelegd), symbolisch weergegeven door de vijf vingers van een hand.
1/5 - Gezonde voeding
Mensen met dementie zijn gebaat bij gezonde voedingsgewoontes, zoals beschreven bij de voedingsdriehoek. Een gevarieerd, plantaardig en onbewerkt voedingspatroon, met voldoende omega 3, onverzadigde vetzuren, antioxidanten en B-vitamines, en weinig verzadigd vet en suiker, biedt de beste bescherming tegen dementie. Er is meer bewijs voor het effect van het totale voedingspatroon dan voor individuele voedingsstoffen. 2-5 Eet volgens de voedingsdriehoek en de principes van het mediterrane dieet. Veel groenten, peulvruchten en volkoren granen, aangevuld met fruit, noten en zaden. Gebruik olie om te koken. Eet wekelijks vette vis. Matig je consumptie van gevogelte, eieren en zuivel. Beperk vleeswaren, rood vlees, zoetigheden en ultra bewerkte voedingsmiddelen. Screen ouderen regelmatig op ondervoeding, vooral degenen met beginnende cognitieve problemen. Ontdek hier wat gezonde voeding per leeftijdscategorie inhoudt. Organiseer een ‘Gezond ouder worden, goed eten’-sessie om de voedselvaardigheden van ouderen te versterken.
2/5 - Fysieke activiteit
Bewegen is belangrijk voor zowel je mentale als fysieke gezondheid. Als je op middelbare leeftijd regelmatig beweegt, heb je twintig jaar later tot de helft minder kans op dementie. De bewegingsdriehoek geeft helder weer hoe je bewegen, zitten en staan best afwisselt voor een gezonde mix. Bekijk ook het specifiekere beweegadvies voor 65-plussers .
Maak gebruik van een Bewegen Op Verwijzing-coach.
3/5 - Mentale stimulatie
Onze hersenen kunnen en moeten ons hele leven getraind worden. Cognitieve training en levenslang leren versterken de cognitieve reserve en verminderen het risico op dementie. Train je werkgeheugen, langetermijngeheugen, aandacht en denksnelheid. Opleiding, werk en vrijetijdsbesteding dragen allemaal bij aan onze cognitieve gezondheid. Activiteiten zoals spelletjes spelen, cursussen volgen, boeken lezen, naar het theater of museum gaan en actief zijn in verenigingen stimuleren allemaal onze hersenen. Gepensioneerden gaan best op zoek naar hersentraining die de werkgerelateerde dagelijkse cognitieve stimulatie compenseert. Puzzels, kruiswoordraadsels en dingen bouwen zijn allemaal goede dagelijkse hersentrainingen. Het leren en gebruiken van bepaalde geheugenstrategieën kan nuttig zijn in ons dagelijks leven en bijdragen aan het behoud van onze cognitieve vermogens. Duik bijvoorbeeld in ons gratis aanbod e-learnings op de Gezond Leven Academie, ga aan de slag met educatieve spelen en/of lees meer op onze website om je hersenen te prikkelen.
4/5 - Sociale activiteiten
Sociale betrokkenheid en betekenisvolle relaties verminderen het risico op cognitieve achteruitgang. Het is goed voor onze hersengezondheid om met vrienden om te gaan en deel uit te maken van een sociale context. Ontdek tips van de geluksdriehoek om betekenisvolle relaties aan te gaan en te onderhouden. Om goed te functioneren, hebben onze hersenen rust en tijd nodig om te herstellen. Ook ontspanning, slaap en stressreductie behoren tot dit domein. Het onderwerp mentale gezondheid bespreekbaar maken? Dat doe je met het KRACH-T-gespreksmodel.
5/5 - Controle van cardiovasculaire risicofactoren
Wat goed is voor ons hart, is goed voor onze hersenen. Monitoring en behandeling van bloeddruk, cholesterol, bloedglucose en lichaamsgewicht zijn cruciaal voor onze hersengezondheid. De campagne 2 voor de prijs van 1 van het Expertisecentrum Dementie Vlaanderen geeft je heel wat tips. Naast het behandelen van cardiovasculaire aandoeningen met medicatie en leefstijlaanpassingen, wordt het sterk aanbevolen om niet te roken. Het is nooit te laat om te stoppen! Stoppen met roken kan het risico op dementie helpen verminderen, zelfs als je op latere leeftijd stopt. Ontdek verschillende rookstopmethodes.
Aangename eetmomenten
Naast gezonde voedingsgewoontes volgens de voedingsdriehoek, zijn er extra aandachtspunten, afhankelijk van het stadium van dementie. Wil je gezonde en fijne maaltijden? Ga aan de slag met onderstaande tips waarmee je de eetmomenten aangenamer kan maken voor iedereen met dementie.
Optimale eetomgeving Open
Goede maaltijdvoorbereiding Open
Keuzemogelijkheden Open
Autonomie en maaltijdondersteuning Open
Smaak- en geurverbetering Open
Textuur en presentatie Open
Nog enkele aandachtspunten
- Evalueer de situatie regelmatig. Volg het gewicht op (risico op ondervoeding stijgt bij onvrijwillig gewichtsverlies met meer dan 5% in een maand of meer dan 10% in zes maanden). Gebruik hiervoor de steekkaart ondervoeding. Observeer de voedselinname systematisch. Let ook op veranderingen in eetgedrag en voorkeuren, zoals weigering van voedsel, verslikken of hoesten tijdens het eten en/of verhoogde agitatie bij de maaltijden. Wees ook waakzaam voor dehydratiesymptomen, zoals verwardheid of duizeligheid.
- Werk multidisciplinair met andere zorgverleners, zoals een diëtist voor voedingsadvies, ergotherapeut voor advies over hulpmaterialen, tandarts/mondhygiënist voor tandcontrole, logopedist voor kauw- en slikmoeilijkheden en de familie/omgeving/mantelzorgers. Stel je eigen sociale kaart samen met professionals in de buurt.
- Meer over preventie van ondervoeding bij ouderen? Duik in de e-learning Preventie ondervoeding bij ouderen.
Elke persoon met dementie is uniek, pas de aanpak individueel aan. Houd er rekening mee dat wat vandaag werkt, dat morgen misschien niet meer doet. Geduld en begrip zijn dan ook cruciaal voor een succesvolle begeleiding. Laat mensen zo lang mogelijk dingen zelf doen en zorg ervoor dat ze hun waardigheid kunnen behouden.
Project procesbegeleiding
Werk je in een lokaal dienstencentrum of woonzorgcentrum en wil je werken rond preventie van ondervoeding?