Voeding en sarcopenie
Vanaf je dertigste begin je langzaam spiermassa te verliezen, wat versnelt na je vijftigste. Dat noemen we sarcopenie. Gelukkig kan je hier zelf veel aan doen! Met de juiste voeding en beweging houd je je spieren sterk en blijf je langer actief en zelfstandig. Want wie wil er nu niet zo lang mogelijk genieten van het leven?
Preventie start al op jonge leeftijd. Je hoeft niet te wachten tot je ouder bent om aan de slag te gaan. Met deze eenvoudige gewoontes houd je je spieren in topconditie:
- Beweeg regelmatig: zo’n 150 minuten matig intensief bewegen per week (bv. zwemmen, fietsen, wandelen) stimuleert je conditie. Vul aan met twee keer per week krachtoefeningenen en twee à drie keer per week stretch- en evenwichtsoefeningen. Ga aan de slag met de bewegingsdriehoek.
- Eet gezond: volg de voedingsdriehoek voor een gezond en duurzaam voedingspatroon.
Voeding en spieren: een sterke combinatie
Goed eten helpt om je spieren te versterken en je energie op peil te houden. Zo kan je spierverlies tegengaan en voel je je beter. Slechte voeding kan jammer genoeg sarcopenie verergeren. Sarcopenie beïnvloedt op zijn beurt dan weer de voedingsstatus. Als je minder spierkracht hebt, kan eten moeilijker worden: boodschappen doen, koken of zelfs gewoon opstaan kosten meer moeite.
Lekker, gezond en spierversterkend eten?
Eet voldoende, regelmatig en gevarieerd op basis van de voedingsdriehoek, met extra aandacht voor eiwitten en vitamine D, om sarcopenie te voorkomen. Zo krijg je voldoende gezonde vetten zoals omega-3-vetzuren (in zalm, makreel, noten) en onverzadigde vetten (in olie, avocado) binnen die je spieren soepel houden. Groenten en fruit, noten en zaden zitten dan weer vol met antioxidanten, vitamines en mineralen die je spieren beschermen. Vitamine D (aanbevolen: 15 µg/dag voor 70-plussers) ondersteunt de spieren en zorgt voor sterke botten. Zonlicht helpt, maar ook vette vis, eieren en verrijkte producten (zoals smeer- en bereidingsvetten) zijn goede bronnen.
Eiwitten in de maaltijdplanning
Hoewel één gram eiwit evenveel calorieën levert als één gram koolhydraten (4 kcal/g), is het aanbrengen van energie niet hun belangrijkste functie. Eiwitten (ook wel proteïnen) zijn onmisbaar voor het onderhoud en herstel van lichaamsweefsels, waaronder spieren. Eiwitten maken we aan in ons lichaam en halen we uit onze voeding.
Bij ouderen neemt de eiwitsynthese af, terwijl de behoefte aan eiwitten juist toeneemt om onder andere spierafbraak tegen te gaan. Als de eiwitinname onvoldoende is, wordt sarcopenie – de leeftijdsgerelateerde afname van spiermassa - versneld. Ondervoeding verergert dit proces. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid eiwitten verspreid over de dag bedraagt:
- 0,8 g/kg lichaamsgewicht voor gezonde volwassenen;
- 1,0–1,2 g/kg voor 65+;
- 1,2–1,5 g/kg bij ondervoeding of sarcopenie.
Hoe doe je dat?
- Plan eiwitten bij elke maaltijd en tussendoortjes. Denk aan volkorenbrood met pindakaas bij het ontbijt, yoghurt of platte kaas met noten tussendoor, volkorenbrood met kaas en hummus als lunch, pasta met peulvruchten en tofu bij de warme maaltijd, …
- Combineer dierlijke (o.a. melk, kaas, eieren, vlees, vis) en plantaardige eiwitten (o.a. peulvruchten, noten, tofu, quinoa, volkoren granen) in één gerecht, want ze hebben allebei hun voordelen. Bijvoorbeeld:
- gehakt gemengd met linzen in bolognaise;
- spekblokjes met tofureepjes in een wokgerecht;
- kip met kikkererwten in een curry.
- Ga je voor het halfhalf principe? Dan kies je voor een stapsgewijze verschuiving naar meer plantaardige eiwitten, zonder dierlijke producten volledig te schrappen. Dat is goed voor de gezondheid én voor het milieu.
- Plan de helft van de weekmenu’s met plantaardige eiwitbronnen, zoals peulvruchten (bv. linzen, kikkererwten, bonen).
- Maak peulvruchten herkenbaar en aantrekkelijk.
- Verwerk peulvruchten in gekende gerechten, texturen en smaken.
- Kies voor bekende peulvruchten (bv. bruine bonen, linzen) in plaats van minder bekende alternatieven, zoals tofu of quorn, vooral bij ouderen die minder vertrouwd zijn met nieuwe smaken.
- Geef gerechten een herkenbare naam, bv. ‘groentestoofpot van de chef’ in plaats van ‘vegetarische stoofpot’.
- Presenteer peulvruchten op een aantrekkelijke manier in ovenschotels, soepen of als puree. Inspiratie en recepten: Peulvruchten | Gezond Leven
- Verrijk maaltijden en tussendoortjes met eiwitten
- Kies voor extra melkproducten/sojavarianten, muesli met noten en/of pindakaas bij het ontbijt en de boterham.
- Voeg extra melkproducten en/of melkpoeder toe aan soepen, sauzen of desserts.
- Kies voor eiwitrijke desserts: yoghurt met noten, kwark met fruit of een volkoren pannenkoek met plattekaas.
- Let op de bereidingswijze bij kauwmoeilijkheden. Kies voor zachte eiwitbronnen: gepureerde bonen, vis zonder graten of eieren.
Tip: vind je het lastig om genoeg te eten? Kies voor volle varianten van dierlijke eiwitten bij risico op ondervoeding, bv. volle melkproducten en vette vis. Maak je maaltijden calorierijker door gezonde toevoegingen van energierijke plantaardige varianten, zoals 100% pindakaas, noten, zaden, olijfolie of avocado.
Heb je al spierverlies? Zo pak je het aan
Zelfs als je al last hebt van spierzwakte, kan je nog steeds in actie schieten!
- Eet eiwitrijk (1,2–1,5 g/kg/dag): zorg dat elke maaltijd eiwitten bevat. Verdeel je eiwitinname over de dag, met extra aandacht voor het ontbijt en na beweging of krachttraining. Denk aan een kom yoghurt met noten, een boterham met kipfilet of een schaaltje linzen.
- Blijf in beweging: krachttraining (ook met lichte gewichten of elastieken), stretch- en evenwichtsoefeningen helpen om je spieren te versterken en vallen te voorkomen.
- Eet samen: maak er een sociale activiteit van. Zo blijf je gemotiveerd en eet je vaak ook meer. Ook samen bewegen motiveert.
- Let op medicijnen: sommige medicijnen kunnen je eetlust of spiermassa beïnvloeden. Bespreek dit met je arts.
- Houd je gewicht op peil: verrijk je maaltijden naast eiwitten ook met calorieën, zoals gezonde vetten (bv. olijfolie, notenpasta) als je onbedoeld gewichtsverlies hebt. Meer info en tips om te verrijken: Tips bij ondervoeding voor 60-plussers | Gezond Leven.
- Houd je vitamine D op peil: voor 70-plussers wordt 20 µg/dag aanbevolen voor de spierfunctie. Bespreek met je arts of een supplement aangeraden is.
De combinatie van eiwitrijke voeding én beweging is de meest effectieve strategie om sarcopenie tegen te gaan.
Nog enkele aandachtspunten
- Mondgezondheid: slechte tanden of gebit kunnen eten bemoeilijken. Ga regelmatig naar de tandarts. Meer daarover op de website Gezonde Mond.
- Mentaal welzijn: spendeer dagelijks een moment om je mentaal welzijn te versterken met oefeningen van de geluksdriehoek. Voel je je somber? Dat kan je eetlust beïnvloeden. Praat erover met iemand die je vertrouwt.
- Vraag hulp: een diëtist of Beweging op Verwijzing-coach kan je helpen met een persoonlijk voedings- en/of bewegingsplan.
Praktische materialen en tips om mee aan de slag te gaan
Gezond Leven heeft concrete materialen om eiwitinname te visualiseren en te stimuleren:
- Eiwitposters: tonen het eiwitgehalte in tussendoortjes (bv. een kom volle platte kaas met fruit = 12 g eiwit) en peulvruchten (bv. 100 g linzen = 10 g eiwit) en helpen om eiwitrijke keuzes te herkennen.
- Eiwitrijke recepten: inspiratiegids met eiwitrijke recepten voor maaltijden die rijk zijn aan dierlijke én plantaardige eiwitten.
- Recepten en visuals rond gezonde desserten.
- Peulvruchtenplezier: tips en recepten om peulvruchten op het menu te zetten bij een oudere populatie.
- Peulvruchtenfiches: bereidings- en bewaringstips en recepten.
Meer informatie over ondervoeding, gezonde voeding bij ouderen en halfhalf vind je op de website van Gezond Leven:
- draaiboek gezonde voeding voor lokale dienstencentra;
- draaiboek ondervoeding voor woonzorgcentra;
- materialen en tools rond procesbegeleiding voeding in zorg en welzijn;
- halfhalf: inspiratiegids voor een geleidelijke verschuiving naar meer plantaardige eiwitten.
Andere tools en ideeën:
- Visualiseer wat een portie is en zoek op hoeveel eiwit er in die alledaagse porties zit (bv. een handvol noten = 6 g eiwit).
- Zichtbaarheid: plaats eiwitrijke producten op ooghoogte in de koelkast.
- Smaakvol: maak eiwitrijke maaltijden aantrekkelijk (kleur, textuur, geur).
- Eenvoud: kies voor gemakkelijke opties (bv. voorgekookte eieren, porties kaas).
- Je dagelijkse eiwitinname inschatten? Dat kan met de Friesland Campina Eiwitmeter en De-Eiwitwijzer.
- Bekijk de e-learning: Preventie ondervoeding bij ouderen. Meer gratis e-learnings op www.gezondlevenacademie.be.
- Project Sarcopenie: een stapje voor (inclusief link naar de brochure): https://www.vives.be/nl/onderzoek/health-promotion/sarcopenie-een-stapje-voor
- Rechtstreekse link naar de brochure: https://www.vives.be/sites/default/files/Onderzoek/Hou%20je%20spieren%20sterk%202026%20online%20versie%20(2).pdf
Aan de slag in je organisatie?
Wil je als zorg- of welzijnsorganisatie preventie van ondervoeding en spierverlies structureel aanpakken? Gezond Leven begeleidt je graag met praktische tools en adviezen. Schrijf je in voor het project procesbegeleiding.